شیخ ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی، فقیه، اصولی، مفسر، متکلم و محدث برجسته شیعه امامیه، یکی از بزرگترین مفاخر فرهنگی ایران و اسلام است. شخصیت علمی او نه تنها در تشیع امامی کم نظیر است، بلکه بی تردید وی را می بایست یکی از مفاخر برجسته و کم نظیر تمدن اسلامی به طور کلی دانست. شیخ طوسی بنیان گذار یک مکتب فکری است که دامنه تأثیر آن برای همیشه در تاریخ تشیع باقی ماند. از مهمترین ویژگیهای او، تخصص در دانشهای متعدد روزگارش و تألیف آثار متنوع و متعدد است. اما در عین حال این تنها ویژگی شیخ طوسی نیست؛ وی مهمتر از همه به دلیل ارائه یک منظومه کامل از اندیشه شیعی و بر اساس مبانی اجتهادی باید مورد توجه قرار گیرد. دوران وی دوران سرنوشت سازی برای تشیع امامی بود و وی نیز با درکی درست از شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دورانش کاری سترگ را سامان داد. اگر بخواهیم شخصیتی تأثیر گذار همانند او را در میان اهل سنت مثال بزنیم، تنها می توان به همشهری خود او غزالی اشاره کنیم. گرچه دانش و منش غزالی شهرتی جهانگیر را برای او به ارمغان آورد و در ایران غزالی حتی امروزه نیز شهرت و اعتبار فراوان دارد، اما متاسفانه شیخ طوسی آن طور که باید و شاید در میان اهالی فرهنگ و ادب و فکر شناخته نشده است. متأسفانه تعدادی از مهمترین کتابهای او از میان رفته است و البته جهل و تعصبات فرقه ای در میان رفتن آن آثار یقینا دست داشته است؛ نه آیا خود او بر اثر همین تعصبات که آتش آن حتی به محل تدریس و مدرس او هم رسید، ناچار به ترک بغداد شد و راه نجف را گرفت؟ شیخ طوسی در نجف نیز حتی یک روز دست از فعالیت علمی و فرهنگی خویش نکشید و از قضاء مهمترین شاگردان خود را هم در همین شهر تربیت کرد و حوزه علمی مهمی را در آنجا تأسیس کرد. از شیخ طوسی آثار گرانبهایی باقی مانده است که تا قرنها دست کم در برخی حوزه ها بی مانند باقی ماند و نفوذ و تأثیر بلندی یافت. در دانش حدیث، دو کتاب از کتابهای چهارگانه حدیث از آن اوست. در این میان کتاب استبصار وی تلاشی هدفمند و روشمند برای رفع اختلاف احادیث و ارائه منظومه وار مکتب فقهی امامان است؛ در فقه چندین کتاب طراز اول و بنیادگذار نگاشت: النهایة در فقه تفریعی که نخستین اثر روشمند در این زمینه بود؛ الخلاف، اثر بسیار برجسته ای در فقه خلافی و اختلاف مذاهب که حتی برای ارائه مذاهب اهل سنت نیز اثری کم نظیر است و دانش و اطلاع عمیق او را بر فقه اهل سنت نیز بازتاب می دهد و المبسوط نخستین کتاب گسترده در فقه استنباطی که در تشیع امامی بی سابقه بود؛ در دانش اصول فقه، کتاب عدة الأصول او هم بی سابقه بود و هم مبانی تازه ای برای اصول فقه و قواعد استنباط و اختلاف حدیث ارائه می داد. التبیان او بی تردید مهمترین تفسیر قرآن نگاشته شده از سوی امامیه برای قرنها باقی ماند و در آن هم به دانشهای ادبی و هم به مباحث نظری و تاریخی توجه نشان داده شده است. بی تردید التبیان یکی از مهمترین تفاسیر در گستره تمدن اسلامی است و تأثیر آنرا بر بسیاری از تفاسیر قرآن می توان معاینه دید. در دانش کلام تنها از میان آثار باقی مانده او کافی است، کتاب تمهید الاصول و الاقتصاد او مورد عنایت قرار گیرد. در دانش رجال و تراجم، دو کتاب رجال و الفهرست او کم سابقه، جامع و با نظمی ستودنی است.
متأسفانه از میان آثار او تنها تعدادی محدود تاکنون به صورت محققانه به چاپ رسیده است و شماری از آثار او نیازمند چاپهای انتقادی و تحقیقی است. خوشبختانه از آثار شیخ طوسی نسخه های خطی بسیار کهنه ای در کتابخانه های ایران، عراق و مغرب زمین در اختیار است و باید همگی آنها شناسایی شود و در چاپ آثارش به کار گرفته شود. چند دهه پیش کنگره ای به نام شیخ طوسی در مشهد برگزار شد و مقالات تحقیقی خوبی نیز منتشر گردید؛ اما آن کار دستامد روزگار خود بود؛ امروزه وضعیت در این زمینه به کلی تغییر کرده است؛ شمار زیادی از نسخه های خطی آثارش شناسایی و در دسترس قرار گرفته است. برخی از تحقیقات مقدماتی درباره اوضاع اجتماعی و سیاسی و فرهنگی دوران شیخ طوسی ارائه شده است و درباره مکاتب فقهی و کلامی امامیه تحقیقات بسیار گسترده تری سامان گرفته است. بنابراین هم اینک می توان در اقدامی مشابه، زمینه تحقیق کلیه آثار موجود شیخ طوسی، معرفی نسخه های خطی مختلف آثارش، بازسازی اندیشه های فقهی، اصولی، کلامی و تفسیریش، بررسی و شناخت منابع افکار و آثارش و تحلیلی جامع از نقش و سهم او را در تاریخ تفکر و فرهنگ اسلام و ایران با کاری گروهی عرضه کرد. این کار البته نیازمند همکاری محققان مختلف در زمینه های پیشگفته است. درباره تاریخ زندگی، مشایخ و شاگردان و تاریخ مکتب و مدرسه او تاکنون تحقیقاتی عرضه شده است؛ مهمترین آنها نوشته هایی از آیة الله بروجردی، آقابزرگ تهرانی و محقق طباطبایی است. محقق طباطبایی علاوه بر مقاله ای به فارسی، کاری نیمه تمام به زبان عربی داشت که هنوز به چاپ نرسیده است. آقای واعظ زاده هم تحقیق بسیار خوبی درباره شیخ طوسی دارد. درباره التبیان هم دست کم دو کتاب تاکنون به عربی به چاپ رسیده است. در مقدمه های آثار منتشر شده از شیخ طوسی مطالب قابل استفاده کم نیست. یکی از بهترین کارها درباره شیخ طوسی، مقاله محققانه ای از زنده یاد استاد دانش پژوه است که در فرهنگ ایران زمین منتشر شده است. استاد معظم دکتر حسین مدرسی هم در مقدمه ای بر فقه شیعه، مطالب بسیار مهمی درباره فقه شیخ طوسی و زمینه های آن دارند. آقای احمد پاکتچی در کتاب مکاتب فقهی امامیه، به آثار و مآثر مکتب فقهی شیخ طوسی پرداخته است. با این وصف هنوز جای چندین کار درباره او خالی است. درباره مکتب کلامی و نوآوری های او در دانش کلام هنوز کاری صورت نگرفته است. همینطور آرا و مبانی فقهی و اصولی او مورد تحلیل و بررسی همه جانبه باید قرار گیرد. تأثیر او در مکاتب فقهی و کلامی و مهمتر از آن در تاریخ فرهنگی و مذهبی و سیاسی امامیه باید مورد بررسی جامع قرار گیرد. کتابهای الفهرست و الرجال او مورد مداقه همه جانبه قرار نگرفته و می بایست کاری مستقل درباره هر یک ارائه شود. درباره التبیان هنوز مطالعات بسیاری باید سامان گیرد: منابع تفسیری، شیوه او و نوآوری هایش در دانش تفسیر. سهم شیخ طوسی در حدیث و بررسی دقیق آثار و منابع آنها نیز باید مد نظر قرار گیرد. کار سترگ استاد مدرسی درباره میراث مکتوب شیعه گامی مهم در این راستاست. درباره شیخ مفید و شماری دیگر از دانشمندان امامیه، تحقیقات مهمی در مدارس خاور شناسی و اسلام شناسی ارائه شده است، اما درباره شیخ طوسی کاری جدی و مستقل به زبانهای اروپایی تاکنون منتشر نشده است.
نویسنده این سطور مجموعه مقالاتی درباره شیخ طوسی در دست تحریر دارد که برخی از آنها نیز تاکنون در حلقه کاتبان منتشر شده است؛ به همین مناسبت از همه محققان و پژوهشگران دعوت می کنم تا با تشکیل کمیته ای برای مطالعه همه جانبه آثار و اندیشه های شیخ طوسی، و فراهم کردن مقدماتی کنگره ای بین المللی برای شیخ طوسی، گام نخست را بردارند و امید می برم که مسئولین حلقه کاتبان هم صفحه ای را بدین منظور اختصاص دهند تا زمینه ای باشد برای آغاز و تداوم این کار بزرگ فرهنگی.

 

ارسال نظر

* نام کامل:

* ایمیل:

نمایش ایمیل به مخاطبین

صفحه وب:

نمایش نظر در سایت

* متن یادداشت:

کد امنیتی:

(لطفا کد داخل تصویر را با دقت وارد کنید.)