مسائل کلامیه

مقدمه مصحح

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدالله المنعم المفضال الکبیر المتعال ذی العز و العظمة و الجلال، والصلوة و السلام علی رسوله النبی الامی القرشی التهامی افضل من اوتی الفصاحة و الجمال و الکمال و آله و ذریته الاطهار الغرالمیامین خیر ذریة  و آل.

*

از جمله نسخ خطی خانوادگی نویسنده‌ی این سطور، مجموعه‌یی است که از کتابخانه نیای اعلای مادری و عم پدری این جانب، فقیه بزرگ و مجتهد سترک آیة الله آقا میرزا محمد هاشم موسوی خوانساری اصفهانی مشهور به چهار سوقی «متوفی به سال 1318» به ارث به این جانب رسیده است.

این مجموعه شامل هشت کتاب و رساله به شرح زیر است:

1ـ «خلاصة الوسائل فی شرح المسائل» که شرح «مسائل کلامیه» شیخ الطائفه طوسی قدس‌الله سره است، و چون مع الاسف بزگ اول نسخه مفقود شده است دیگر نام و نشانی از شارح در سراسر شرح دیده نمی‌شود و در کتب تراجم و فهارس نیز از چنین شرحی یاد نشده است. انگیزه توجه به نشر «مسائل کلامیه» از مطالعه‌ی همین شرح بوده، و کاتب نسخه در پایان آن چنین رقم زده است:

«فرغ یوم السابع عشر من شهر شوال سنة ثمان و اربعین و تسعمائة، علی ید حسین ابن احمد بن کمال الحسینی» .

2ـ «الباب الحادی عشر» که باب یازدهم کتاب «منهاج الصلاح فی اختصار المصباح» علامه حلی اعلی الله مقامه است. در شناسایی اصول دین و بر آن شرح گوناگون نوشته شده و بسیار متداول است . این رساله نیز به خط همان کاتب و تاریخ ختم استنساخ آن روز پنجشنبه نهم ماه شوال 948 می‌باشد.

3ـ «النافع یوم الحشر فی شرح الباب الحادی عشر» از فاضل مقداد سیوری رحمه‌الله که بسیار مفید و مکرر بطبع رسیده است، و کاتب در پایان نسخه چنین نوشته است: «و کان الفراغ فی الیوم الثالث من شهر ذی‌القعده سنة ثمان و اربعین و تسعمائة علی ید افقر عبادالله. .. حسین بن احمد بن کمال بن ابراهیم بن جعفر الحسینی».

4ـ «رسالة فی الاعتقادات» که به همین عنوان آن را ضمیمه «مسایل کلامیه» به طبع می‌رسانیم و معرفی آن بعداً خواهد شد، و تاریخ ختم کتابت به خط کاتب مذکور «بیست و سوم ماه رمضان 948» است.

5ـ «غایة الایجاز لخائف الاعواز» در مسائل طهارت و نماز است از شیخ احمد بن فهد حلی رحمه‌الله متوفی 841 این رساله نیز به خط همان کاتب است و بدون تاریخ می‌باشد.

6ـ «الالفیه» رساله مشهوری در واجبات نماز است از شهید اول طیب الله تربته،  بدون نام کاتب و بی تاریخ.

7ـ‌«رساله‌یی در اصول و فروع دین» به نحو اجمال که به این عبارت آغاز می‌شود: «الحمدالله المتطول بجوده و افضاله». بدون نام کاتب و تاریخ کتابت است.

8ـ «شرح تبصرة المبتدین» در طهارت و صلوة که اصل آن از شیخ احمد بن اسماعیل جزائری و شرح از فرزندش شیخ محمد طاهر است. این رساله به خطی جدید  و از آخر ناقص است.

مجموعه‌ی موصوف کلاً دارای 173 برگ است به قطع 19×15 ، و یکی از دارندگان نسخه احمد بن شمس‌الدین بن حسین بن شمس‌الدین حسینی بحرانی است که تملک پدرش را به تاریخ « 25 ذی القعده 1079» در ظهر رساله باب حادی عشر قید کرده است، و دیگر مصطفی بن حاجی ابراهیم بن حاجی کاظم مدنی که تملک خود را به تاریخ «1132ظ» ظهر رساله الفیه نوشته است.

اینک دو رساله‌ی کلامی شیخ الطائفه قدس الله سره را که تصحیح و ترجمه نموده‌ایم معرفی می‌کنیم:

ـ 1ـ

«مسائل کلامیه»

مسائل کلامیه شیخ طوسی را شیخنا الامام العلامه آیة الله حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی دام ظله مؤلف جلیل القدر کتاب «الذریعه الی تصانیف الشیعه» در چند موضع از کتاب خود معرفی کرده‌اند:

اول: در حرف ثاء « جلد پنجم صفحه 9 شماره 31» به عنوان «ثلثون  مسالة کلامیه، للشیخ ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی المتوفی 460» در این جا دو نسخه از رساله را یکی در کتابخانه سید راجه محمد مهدی در ضلع فیض آباد هند، و دیگری در کتابخانه مرحوم آقا میرزا محمد طهرانی در سامراء نشان داده‌اند. ظاهراً شماره 32 نیز که به عنوان «ثلاثون مسألة فی معرفة الله، لبعض القدماء» یاد کرده و نسخه را کتابخانه مرحوم شیخ محمد سماوی در نجف اشرف بوده است همین رساله شیخ طوسی باشد.

دوم: در حرف میم (جلد بیستم) به عنوان «المسائل الکلامیه» فی اصول الدین، و هی 33 مسألة مختصرة لشیخ الطائفة ابی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی المتوفی 460، عنوانها مسالة مسالة و اولها:«مسالة: معرفة الله واجبة علی کل مکلف» ... و آخرها «مسالة: جمیع ما جاء به النبی....» و در این جا فرماید که این رساله نزدیک دویست بیت کتابت دارد و نسخه‌ئی از آن در کتابخانه مرحوم آقا سید حسن صدر در کاظمین بوده و دانشمندی حواشی مفیدی بر آن انگاشته است، و نیز فرماید که نسخه‌های دیگری از این رساله دیده‌اند، و سید عزیزالله حسینی مدرس مقبره شیخ صفی اردبیلی بر آن شرحی به فارسی نگاشته و آن را به نام شاه طهماسب صفوی مصدّر کرده است.

سوم: در حرف شین «جلد چهاردهم صفحه 64 شماره 1757» ذیل عنوان «شرح المسائل الکلامیه تصنیف شیخ الطائفه ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی» و شارح را از «ریاض العلماء» نقل کرده‌اند که سید عزیزالله حسینی مدرس مقبره شیخ صفی اردبیلی است که به فارسی برای شاه طهماسب نگاشته است، و صاحب ریاض نسخه آن را در اردبیل دیده است.[1]

مؤلف محترم «الذریعه» در رساله‌یی که پیرامون احوال و آثار شیخ طوسی نگاشته‌اند و در مقدمه طبع دوم تفسیر تبیان شیخ «طبع نجف اشرف» چاپ شده و جداگانه نیز به عنوان «حیاة  الشیخ الطوسی» منتشر شده است مطلقا از «مسائل کلامیه» و یا شروح آن یادی نکرده‌اند، و شاید به این علت باشد که معظم له این رساله را ظاهراً از روی کتب تراجم گرد آورده‌اند و نام تألیفات شیخ را عموماً از آن قبیل کتب گرفته‌اند و چون در کتب تراجم و کتاب الفهرست خود شیخ مطلقاً از مسائل کلامیه و همچنین از رساله اعتقادات که در این مجموعه ما هر دو را منتشر می‌کنیم نامی برده نشده است لذا صاحب ذریعه نیز به نام آن دو برخورد نکرده‌اند که در رساله خود نقل کنند و فرصت مراجعه به ذریعه هم برای ایشان به علت تعجیل در امر طبع حیاة الشیخ نبوده است.

به همین دلیل سیدین عالمین جلیلین آقای سید محمد صادق و آقای سید حسین طباطبائی نجفی آل بحرالعلوم نیز در مقدمه‌های مفصلی که بر «کتاب الرجال» و «تلخیص الشافی» شیخ طوسی قدس الله سره که اخیراً  در نجف اشرف به طبع رسیده است نوشته‌اند مطلقا از «مسائل کلامیه» یاد نکرده‌اند، لکن محقق بزرگوار آقای حاج شیخ محمد هادی امینی نجفی در صفحه 71 «مصادر الدراسة عن شیخ الطائفه» از آن یاد کرده و نسخه کتابخانه مرحوم آقا سید حسن صدر را در کاظمین نام برده‌اند.

نسخه‌های مسائل کلامیه:

از متن «مسائل کلامیه» نسخ متعددی در گوشه و کنار پراکنده است که به برخی از آنها اشارت رفته، و اینک تفصیل:

1ـ نسخه کتابخانه مرحوم آیة الله آقا سید حسن صدر مؤلف «تأسیس الشیعه» در کاظمین که از مختصات آن اطلاعی نداریم.

2ـ نسخه کتابخانه مرحوم آیة الله آقا میرزا محمد طهرانی مؤلف «مستدرک البحار» در سامراء که عالم فاضل بزرگوار آقای حاج سید عبدالعزیز طباطبائی نجفی در نامه‌یی که به تاریخ 26 شوال 89 به این جانب نوشته‌اند متذکر شده‌اند که آن نسخه به خط خود مرحوم آقا میرزا محمد طهرانی است.

3ـ نسخه کتابخانه سید محمد مهدی راجه فیض آباد که در الذریعه یاد شده است.

4ـ نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس، به خط فرج‌الله بن عبدالله النیسی که در سال 1097 نوشته شده است، و رمز آن در این طبع «ض» می‌باشد.

5 ـ نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران . این نسخه جزو مجموعه‌یی است به خط میرمحمد بن میرسید حسینی علم جناحی که به سال 1097 درهرات نوشته شده و به شماره (4005) در جلد 12 فهرست آن کتابخانه «صفحه 2993» معرفی شده است،  و رمز آن «الف» می‌باشد.

6ـ نسخه دیگری در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. این نسخه در حدود یک سال پیش نوشته شده و در مجموعه‌یی است که نام کاتب ندارد و به شماره (2525) در صفحه 1324 جلد نهم فهرست کتابخانه معرفی گردیده است، به رمز «ب».

7ـ نسخه ملکی دانشمند فاضل آقای سید محمد جزائری نجفی مقیم اهواز. دانشمند معظم حضرت آقای واعظ زاده خراسانی رونویسی از این نسخه برای مصحح تهیه و ارسال داشته‌اند. در این رونویس نام کاتب نسخه نیست اما تاریخ کتابت 1011 قید شده است. در این نسخه مسائل شماره‌گزاری شده و تا بیست و سه مسئله در آن تعداد شده است، و رمز آن «ج» است.

مصحح، چهار نسخه اخیر را که رمز آنها نیز تعیین شده دیده و به دقت با یکدیگر تطبیق نموده است. اتفاقاً هیچ یک نسخه مصححی نبوده و عموماً مغلوط می‌باشد و برخی مسائل در نسخه‌ها مقدم و مؤخر افتاده و بعضی مسائل نیز بی عنوان پیرو مسئله دیگر ذکر شده، همچنان که پاره‌یی از آنها در بعضی نسخه‌ها نیامده است.

شروح و حواشی:

«مسایل کلامیه» را شروح و حواشی چندی است که آن چه را مطلع شده‌ایم از این قرار است:

1ـ «خلاصة الوسایل فی شرح المسائل» از این شرح که به زبان عربی است تنها به یک نسخه واقف می‌باشیم که ضمن مجموعه سابق الذکر در تصرف مصحح است، و  مطلقا با تفحص بلیغ هیچ اطلاعی از شارح و یا نسخه دیگری از این شرح نیافتیم. از نسخه ما برگ اول آن مفقود شده و مقدار موجود بیست و هشت برگ است. تنها نام کتاب در روی برگ دوم آمده است و برای مزید اطلاع چند سطر از آغاز نسخه را ذیلا نقل می‌کنیم:

«من الجهالة، و بتحقیقها یتخلص المکلف من سلوک طریق الضلالة، الا انها فی غایة الاختصار و نهایة موارد الاقتصار. فاستخرت الله تعالی ان اشرحها شرحاً یوضح غوامض خفیها، و یشعشع انوار جلیها، مع یسیر من التنبیهات الجلیة و ازاحة ما یتوهم من الشبه بالأدلة الحفیة، و سمیته بخلاصة الوسایل فی شرح المسایل، و بالله التوفیق الی بلوغ المراد، و التوصل الی نیل العصمة و السداد. قال قدس الله سره: مسئلة. معرفة الله » الخ.

و انجام نسخه چنین است :‌«و نساله ان یمن علینا بحسن العافیة و مرافقة اولیاءه فی جنات النعیم... برحمتک یا ارحم الراحمین . فرغ یوم السابع عشر من شهر شوال سنة ثمان و اربعین و تسعمائة،علی ید حسین بن احمد بن کمال الحسینی».

مع الاسف در سراسر این نسخه هیچ نام و نشانی از شارح نیست، همچنان که نام شخص و کتاب دیگری نیز در آن دیده نمی‌شود.

این شرح بسیار متین و مرغوب است و چون نسخه دارای آثار مقابله و تصحیح می‌باشد و هم کهن‌ترین نسخه‌یی است که تا حال به آن واقف شده‌ایم لذا متن «مسائل کلامیه» را مطابق همین نسخه که در آن متن و شرح به «قال: مسئلة ـ اقول» متمایز می‌باشد چاپ کرده و آن را اصل قرار دادیم و اختلافات نسخ را در حاشیه قید نمودیم.

مسائل در نسخه این شرح شماره‌گزاری نشده است، لکن مسائلی که در آن قید شده است  سی و چهار مسئله می‌باشد، و یادآور می‌شود که مسئله سی و سوم مطلقاً در هیچ نسخه دیگری به نظر نرسید، و به این مطلب نیز اشارت شود که عنوانهای مطالب را که با حروف درشت‌تر در این رساله و در رساله اعتقادات گزارده‌ایم در اصل نسخه‌ها نیست و ما جهت تسهیل در مراجعه اضافه کرده‌ایم، همانند شماره‌هایی که در کنار مطالب رساله اعتقادات چاپ شده است.

2ـ «شرح مسائل کلامیه» از سید عزیز الله حسینی مدرس مقبره شیخ صفی در اردبیل.

چنان که گفتیم نسخه این شرح که به زبان عربی است در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس موجود است، و چند صفحه از اول تا آخر آن را دوست بزرگوارو دانشمند عالیمقدار آقای شیخ محمدباقر ساعدی خراسانی برای مصحح استنساخ و ارسال فرموده اند که در این جا از لطف معظم له در این مورد و در سایر موارد که طی بیست سال آشنایی ما هموار از همکاریهای علمی دریغ نکرده‌اند سپاسگزاری می‌نماید.

این شرح مزجی است و تعداد مسائل در آن شماره گزاری شده و بیست و هشت مساله می‌باشد.

شارح در پایان نسخه فراغت خود را از شرح به سال 967 قید کرده و در آغاز پس از خطبه گوید:

«اما بعد، فیقول العبد المحتاج الی رحمة الله الغنی عزیزالله الحسینی: یعلم الله ان ابهی هدیة و اعلی تحة لخدمة خدمة المؤمنات العفیفات الطاهرات المنسوبات الی العتبة العلیة الرفیعة المنیعة، هی جواهر زواهر الفرائد... لهذا لما رایت رسالة حاویة المسائل اصول الدین علی سبیل الاجمال، من مصنفات الشیخ الامام علم الهدی بین الانام مقتدی الشیعة مفتی الشریعة ابوجعفر محمد الطوسی ـ قدس الله روحه العزیزـ تلیق ان تجعل هدیة لخدمة خدیجة الزمان فاطمة الدوران الرحیمة المشفقة علی اهل الایمان... لکن لما کانت تلک الرسالة محتاجة الی حل لطیف وشرح شریف؛ فشرحته شرحاً شاملاً علی التحقیق و کاملاً فی التدقیق، و جعلته هدیة لتلک العتبة العالیة...»

3ـ «شرح مسائل کلامیه»، به سبک حاشیه با عناوین «قوله، قوله» که معمولا جمله‌یی از آغاز هر مسئله را نقل و سپس آنرا شرح میکند. مؤلف این حاشیه شناخته نشد، و نسخه آن در 12 برگ ضمن مجموعه‌یی در کتابخانه مدرسه رضویه شهرستان قم موجود است و هیچ نام و نشانی از مؤلف یادگیری در رساله موصوفه نیست، و در آغاز آن کاتب چنین نوشته است:«هذه شرح الثلثین مسئلة الکلامیة فی معرفة الصانع» و آغاز شروع به مطلب چنین است:

«قوله: مسئله. معرفة الله تعالی واجبة علی کل مکلف. المراد بالمعرفة هی العلم بان الباری تعالی موجود و  انه واجب الوجود و انه قدیم ازلی باق ابدی، و الی غیر ذلک من الصفات».

انجام نسخه که معرف نام کتاب و کاتب و تاریخ کتابت می‌باشد چنین است:

«تم الکتاب الموسوم بشرح مسایل الشیخ الطوسی، فی یوم عشرین [کذا] من شهر ربیع الثانی سنة 1070، علی ید الفقیر الحقیر الفتقر الی الله الغنی عبدالله بن محیی الدین الجامعی العاملی».

این کاتب در پایان یکی دیگر از رسائل مجموعه خود را به این عبارت معرفی کرده است: «عبدالله بن الشیخ محیی الدین بن الشیخ عبداللطیف بن الشیخ علی بن ابی جامع العاملی الحارثی الهمدانی»[2]

مصحح، این رساله را هم مطالعه نموده و عباراتی که از متن مسائل در آن نقل شده است با سایر نسخه‌ها مقابله نموده و موارد اختلاف، در حاشیه به رمز‌ «ق» مشخص شده است.

4ـ در کلام صاحب ذریعه گذشت که نسخه مسائل کتابخانه مرحوم آقا سید حسن صدر دارای حواشی مفیدی است به قلم یکی از اعلام . ممکن است آن حواشی مستقل باشد و یا یکی از سه شرح فوق.

ـ2ـ

«رسالة فی الاعتقادات»

این رساله را مؤلف جلیل القدر کتاب «الذریعه» در رساله «حیاة الشیخ الطوسی. صفحه اد» به عنوان «مقدمة فی المدخل الی علم الکلام» یاد کرده و گوید که من در کتابخانه زعیم فقیه مرحوم سید محمد کوه کمری «آیةالله حجت، یکی از مراجع بزرگ اخیر قم» نسختی از کتاب «المستجاد من الارشاد» دیدم که تاریخ کتابت آن 982 بود و در حاشیه آن کتابی در «اصول الدین» منسوب به شیخ طوسی نوشته شده است و اول آن چنین است: «اذا سالک سائل و قال: ما الإیمان». سپس چند سطری از آن را نقل نموده و فرماید که نسخه دیگر نیز عین همان نسخه ضمن مجموعه‌یی در کتابخانه مرحوم ملامحمد علی خوانساری در نجف اشرف است لکن نام شیخ طوسی در آن نیامده است.

سپس صاحب ذریعه استظهار کرده‌اند که این رساله شاید کتاب معروف شیخ طوسی به نام «مقدمة فی المدخل الی علم الکلام» باشد که خود شیخ در «کتاب الفهرست» از آن با این وصف که [لم یعمل مثله] و هم از شرحی که خود بر آن نگاشته است یاد کرده  و نجاشی نیز در «کتاب الرجال» از متن و شرح هر دو نام برده و شرح را «ریاضة العقول» خوانده است.

صاحب ذریعه با این احتمال، رساله اعتقادات موصوف را چنان که گفتیم ذیل عنوان مقدمه معرفی کرده‌اند و این مطلب عیناً در حرف میم ذریعه نیز ذیل عنوان مذکور یاد شده است.[3]

لیکن باید دانست که «مقدمة فی المدخل الی علم الکلام» کتاب دیگری است از شیخ طوسی غیر از رساله اعتقادات[4]، و مقدمه همان است که خود شیخ طوسی و همچنین امام قطب‌الدین سعید بن هبةالله راوندی «متوفی 573» به نام «جواهر الکلام» آن را شرح کرده‌اند. نسخه مقدمه نیز موجود است و به وسیله «کنگره یاد بود شیخ طوسی» منتشر خواهد شد.[5]  و یکی از نسخ مقدمه همان است که در «حیاة الشیخ طوسی» و حرف میم الذریعه و همچنین در مقدمه رجال شیخ «ص 109» معرفی شده و گویند دارای خط مبارک شخص مؤلف است و نسخه را در کتابخانه شخصی مشکوة در طهران نشان داده‌اند[6].

متاسفانه نویسنده محترم مقدمه رجال شیخ، هم در نقل مطالب ذریعه و هم در مطالب دیگر خود پیرامون «مقدمه» دچار اشتباهاتی شده‌اند، و از جمله اینکه «شرح مسائل کلامیه» سید عزیزالله حسینی سابق الذکر را در مقدمه رجال شیخ «ص 108» به پیروی از «الذریعه ج 14 ص 85» شرح مقدمة الکلام معرفی کرده‌اند.

بازگشت به سخن:

پس درباره رساله اعتقادات، تنها مأخذ ما که تآلیف شیخ طوسی است همانا نقل صاحب ذریعه است که یک نسخه‌ از آن درهامش کتاب «المستجاد من الارشاد» نزد مرحوم حجت کوه کمری بوده و در آن نسخه کاتب آن تصریح کرده است  که تألیف شیخ طوسی است،[7] و چنانکه گذشت از این رساله نسخه‌ی دیگری نیز در کتابخانه مرحوم ملا محمد علی خوانساری ضمن مجموعه‌یی در نجف اشرف موجود است که نام مؤلف در آن نیامده است.

و نسخه سوم همان است که در مجموعه‌یی نزد مسّود این اوراق موجود است و تنها ماخذ طبع حاضر می‌باشد، زیرا به نسخ دیگر دسترسی نبود. در نسخه‌ی ما هیچ جا نام کتاب و مؤلف قید نشده است و تنها روی برگ اول این جمله دیده می‌شود:«معرفة خمسة الارکان فی اصول الدین»، و کاتب این نسخه نیز همان کاتب «خلاصة الوسائل» است اما در پایان این رساله نام خود را ننوشته و فقط به ذکر تاریخ «23 ماه رمضان 948» بسنده کرده است.

این نکته نیز ناگفته نماند که اخیراً اطلاع یافتیم که چند نسخه از رساله‌ی اعتقادات مذکور در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران (از جمله شماره‌های «2/2089» و «18/2936» و «1/4131»[8] بدون این که در این نسخه‌ها از مؤلف آن نامی برده شده باشد) و گویا نسخه‌یی نیز در کتابخانه‌ی سپهسالار موجود است. اما به علت گذشتن وقت، مجال مراجعه به آنها را نیافتم.

چگونگی تهیه دو رساله

مجملاً چنان که سابقاً نیز اشاره شد نام این دو رساله حاضر در کتب تراجم نیامده است، لکن چون در نسخ موجود ـ‌ در همه یا در بعضی از آنهاـ اسناد این دو رساله به شیخ طوسی داده شده است، ما را بر آن داشت که به عنوان خدمت کوچکی نسبت به مقام مشایخ حضرت شیخ الطائفه «قدس الله روحه العزیز» در این ایام که مراسم یادبود هزارمین سال تولد ایشان برگزار می‌شود این دو رساله را تا حد مقدور تصحیح و تحشیه و ترجمه نموده تقدیم مشتاقان آثار آن بزرگوار نماییم.

مطلبی که باید اینک اضافه کنیم اینکه اولا این دو رساله از جهت مطالب و حتی در بعضی عبارات به هم نزدیک و شبیه یکدیگر می‌باشند، و ثانیاً از سبک عبارت هر دو رساله به خوبی واضح و آشکار است که تألیف شیخ و از آثار قرن چهارم و پنجم اسلامی است.

البته این دو رساله بسیار مختصر و فشرده‌یی است در علم اصول عقاید و مؤلف در آنها قصد شرح و توضیح پیرامون مسایل را نداشته است[9]، اما چون کلمات شیخ الطائفه رأساً سندیت دارد و هم بنا به فرمایش علامه حلی «رضوان الله علیه» در کتاب «خلاصة الاقوال» درباره‌ی شیخ طوسی:«و هو المهذب للعقاید فی الاصول و الفروع» ؛ علیهذا باید این دو رساله یعنی «مسایل کلامیه» و «رساله فی الاعتقادات» را با همه اختصار و فشردگی آن دو بسیار مغتنم دانست، بلکه شروح و حواشی آنها را نیز مورد بررسی و تحقیق قرار داده طبع و منتشر کرد.

شیخ الطائفه شاگرد مکتب بزرگانی امثال شیخ مفید «متوفی 413» وسید مرتضی «متوفی 436» ـ‌رضوان‌الله علیهماـ بوده است که از متکلمان نامدار بلکه هر یک رئیس متکلمان مذهب جعفری به شمار می‌روند[10] و لذا شیخ در علم کلام و اصول دین بر وفق آراء اهل بیت «علیهم صلوات‌الله» تبرّزی خاص یافته و سرآمد روزگار و یکه تاز میدان علم کلام و عقاید اسلامی گردیده است، و این مطلب بر دانشمندان و مورخان و محدثان اهل سنت و جماعت نیز آشکار بوده و همچنان که او را «فقیه شیعه» خوانده‌اند متکلم این طائفه نیز وصف کرده و از تصانیف کلامی ایشان یاد کرده‌اند، علاوه بر آن چه از سایر علوم شیخ از تفسیر و حدیث و اصول فقه و رجال نام برده و آثارش را برشمرده‌اند.

ابن حجر عسقلانی «متوفی 852» در «لسان المیزان 135:5» شرح حالی برای شیخ الطائفه به اجمال آورده و از جمله گوید:«ابوجعفر الطوسی، فقیه الشیعة، اخذ عن ابن النعمان ایضاً و طبقته، له مصنفات فی الکلام علی مذهب الإمامیة» الخ.

ونیز ابن جوزی «متوفی 597» در کتاب «المنتظم 179:8 و 252»یک جا شیخ بزرگوار را «متکلم الشیعه» و جای دیگر«فقیه الشیعه» خوانده است.

در اینجا بی مناسبت نیست که عبارت مختصر دیگری از یک کتاب تاریخ جدید الطبع بنام «التاریخ المنصوری، الموسوم بتلخیص الکشف و البیان فی حوادث الزمان (ق a 74) طبع مسکو به سال 1960 میلادی» تالیف ابوالفضائل محمد بن علی عمری (از مورخان اهل سنت در قرن هفتم» نقل کنیم، گوید:

«سنة ستین و اربعمائة. مات ابوجعفر الطوسی فقیه الشیعة، و زلزلت فلسطین و ابخر بحر الشام مسیرة یوم».

*

راقم این سطور ظرف یکسال اخیر به این دو رساله توجه داشته و تا سر حد امکان به تصحیح و تنقیح آنها قیام نموده و هم آنها را به زبان فارسی ترجمه و در دسترس اهل فضل و کمال قرار داده است، امید که کار مفیدی صورت گرفته باشد، و به این نکته نیز اشاره می‌شود که در ترجمه‌ی رساله‌ها ـ با همه اشکالی که در ترجمه‌ی این گونه آثار علمی هست ـ نهایت کوشش را نمودیم که ترجمه به عبارات ساده و رسا صورت پذیرد، مع الوصف ممکن است در پیشگاه اهل دانش و بینش سراپا ناقص و معیوب به نظر رسد که امید است با لطف و کرم خود اصلاح و اغماض فرمایند.

در خاتمه از فاضل محقق گرامی و دانشمند معظم روحانی حضرت آقای واعظ زاده خراسانی کمال تشکر و امتنان را داریم که اولا مدتها وقت خود را صرف تهیه مراسم و انعقاد کنگره هزارمین سال ولادت شیخ الطائفه «عطر الله مضجعه» نموده، و ثانیاً در گردآوری و طبع و نشر و احیاء آثار مربوط به آن عالم نامدار از بذل هر گونه اقدام و سعی و جدیت کوتاهی ننموده، و ثالثاً پیوسته با نامه‌های خود مشوق این ضعیف در انجام این خدمت و همچنین در تهیه فهرست نسخه‌های خطی آثار شیخ که در دسترس این جانب است بوده‌اند. امید که توفیق تهیه و نشر فهرست مذکور نیز فراهم آید و قدم دیگری در خدمت به جهان دانش شیخ الطائفه برداشته شود، بمنه و کرمه، و آخر دعوانا ان الحمدالله رب العالمین.

بتاریخ پنجم ماه ذی الحجه 1389

اصفهان، سید محمد علی روضاتی