پاستور هم پس از آنکه در قرن هفدهم فلسفه اسکولاستیک (که هنوز هم ما گرفتار آن هستیم) شکسته شد، و در قرون هفده و هجدهم تا زمان ظهور پاستور در قرن نوزدهم صدها عالم متفکر که با تجربه سروکار داشتند آمدند و محیط علمی کاملا مناسب پیدا شد و مثل این بود که دنیا مردی مانند او را می خواست، این بود که این نابغه ظهور کرد.

ظهور شیخ طوسی با آن متانت و رزانت فکر نیز مولود صدفه عمیا نبوده، بلکه معلول ترقی فکر اسلامی در قرن چهارم است و این قرن حقادر القلاده قرون اسلامی است و در حکومت آل بویه که یک حکومت شیعی بود برای علما و متفکران مأمنی و ملجائی یافت شده.

آیا افتخاری برای تشیع بالاتر از این می توان تصور کرد که در عهد آل بویه مردانی ریاضی دان که دارای افکار خلاق بوده اند، پیدا شدند. در رصدی که «بیژن کوهی» پسر «رستم» در عهد شرف الدوله با آلتی که اختراع کرده بود و دخول شمس را در سرطان و دخول شمس را مجدداً در میزان ارائه داد و  صورت مجلسی تنظیم شد که در «تاریخ الحکماء» قفطی موجود است، جز خود بیژن کوهی که کارهایی در ریاضیات کرده دو نفر دیگر هم بچشم می خورند که این صورت مجلس را توقیع کرده اند که یکی «ابوالوفای بوزجانی» و دیگری «احمد بن محمد صاغانی» است که معروف به ابو حامد می باشد.

این ابوالوفا کسی است که چند سال پیش دولت اتحاد جماهیر شوروی نام او و نام خیام را (بر حسب مندرجات روزنامه اطلاعات) به کره ماه انگ کرد؟

این «ابوالوفا» در اروپا خوب شناخته شد  و حقیر می تواند (بجز آنچه تا کنون «کارادوو» از او گفته که آوردن ظل و قطر ظل و ظل تمام و قطر ظل تمام از اوست و از این رو علم مثلثات را بال و پری داد  و بغیر از آنچه خواجه نصیرالدین در رساله مثلثات کروی گفته که مخترع شکل ظلی اوست و در شکل مغنی که مخترع آن یا ابوالوفا و یا خجندی و یا نصیر بن عراق است او یکی از سه تن ریاضی دان است که این اختراع به او نسبت داده شده) مسائلی دیگر که شخصاً از کتب او استخراج کرده بیان کند و از خداوند متعال توفیق می طلبد که مقاله ای را که دو مرتبه درباره ابوالوفا چاپ شده تکمیل کند  به اطلاع مردم خراسان برساند.

یکی دیگر از چهره های تابناک ریاضی که تاکنون با اطلاع نسبی که از تاریخ ریاضیات اسلامی دارم و از اهل فن هم استعلام کرده ام سطری راجع به کارهای او نوشته نشده و امید است از عهده این کار بر آیم احمد بن حسین صاغانی است. آشنائی من با این نام بزرگ از سی سال پیش که به ترجمه «آثار الباقیه» مشغول بودم شروع شد و هنگامی که دیدم در مبحث تسطیح Planification بیرونی که خود را مخترع تسطیح استوانی میداند از او نام آورده و گفته است کسی تاکنون بر او در این نوع تسطیح ها پیشی نگرفته من بدنبال فهم این مقصود رفتم و خوشبختانه این رساله که با هزار ها خروار کتاب معادل است به همت مغفور مبرور نظام حیدر آباد چاپ شد و از محضر حضرت استاد علامه ابوالحسن شعرانی که تنها یادگار علوم ریاضی اسلامی در این عصر است مستفید شدم و قسمتی از کتاب را فهمیدم البته پس از سی و چند سال طلب، «والذین جاهدوا فینا لنهدیهم سبلنا».

بافتن ریسمان نه معجزه باشد / معجزه داود بین آهن بافتن است    

آن فکر عجیب این است که پیش از صاغانی هنگامی که کره تسطیح می شد خطوط مستقیم و دوائر و نقطه می گردید او می گوید من کرات را علاوه بر این می توانم بیضی و قطع مکافی و قطع ناقص[1]  تصور کنم و هوشی که در این عمل بکار برده و آن بازی که با علم مخروطات کرده اگر در دانشگاه مشهد مقاصد او را بگویم معلوم خواهد شد که احدی قرین و همکار نداشته ولی اینها همه با اگر بود:

 چنین گفت رستم خداوند رخش   /   بدشت آهوی نا گرفته مبخش

اما آن زمان که شیخ طوسی در آن تربیت علمی یافت، شهر بزرگ بغداد بوده که در جهان آن روز بزرگترین شهر علمی عالم بود و سلاطین بویهی که افتخار شیعه هستند یک رونق علمی خاصی به آن داده بودند. در اهمیت پادشاهان شیعه این جمله کوتاه را از دانشمند مصری معاصر ـ استاد احمد سعید دمرتاش ـ در شرحی و تصحیحی که  بر کتاب «استخراج الاوتار» بیرونی نوشته نقل می کنم: «یکی از سببهای ازدهار علوم ریاضی انتشار شیعه است».

بنابراین، این زمان و این  مکان خاص در تکوین شیخ طوسی دخالت داشته و رزانت و متانت فکر شیخ ، زاده این شرایط است و چنانکه می بینید که نام آوردیم همه ایرانی بودند.