محقق طباطبایی در مقاله بسیار محققانه ای که درباره مشایخ شیخ طوسی نگاشته اند و ترجمه عربی آن در مقدمه الفهرست شیخ طوسی، طبع خود ایشان درج شده است، ابو حازم نیشابوری را به عنوان یکی از سه استاد شناخته شده شیخ طوسی در خراسان (نیشابور) نام برده اند. این نظر ظاهرا نخستین بار از سوی ایشان ارائه شده است. محقق طباطبایی در حقیقت برای نخستین بار کوشیدند که با بررسی پاره ای از اطلاعات و اسانید شیخ طوسی بر دوران نخستین حیات علمی شیخ طوسی در خراسان، پیش از سفر به عراق پرتوی بیافکنند. اطلاعات ما درباره این دوران از حیات علمی شیخ طوسی بسیار اندک است و ما به نوبه خود انشاء الله در نوشته ای دیگر به بررسی بیشتر این موضوع خواهیم پرداخت. ابو حازم نیشابوری آنچنانکه از کتابهای رجالی و تاریخی اهل سنت بر می آید، از محدثان و عالمان سنتگرای نیشابور بوده است که در عین حال بر مذهب شافعی و با تمایلات اشعری بوده است. البته در آن دوره زمانی در نیشابور، بیشتر اشعریان بر مذهب اشعری بودند و یا دست کم اگر تمایلات آشکار اشعری نداشتند، با آن مخالفتی بروز نمی دادند و تمایلی کلی به بزرگان اشعری داشتند. این امر البته به روابط ویژه شافعیان و اشعریان در نیشابور و به طور کلی در خراسان در سده پنجم قمری مربوط است که در جای دیگری باید بدان پرداخت. مهمترین فقیهان شافعی نیشابور بر مذهب اشعری بودند و حتی از مذهب کلامی و تفصیلات اشعری آن دفاع می کردند. این توضیح در اینجا لازم است گفته شود که شماری از شافعیان خراسان تمایلات کلی اصحاب حدیث را ابراز می کردند اما در پاره ای از جزییات اعتقادی گرچه شیوه کلامی نداشتند، اما تمایزهای روشنی با حنبلیان و اصحاب حدیث مخالف اشعری ارائه می نمودند. بدین ترتیب شماری از شافعیان ضمن آنکه نهج و شیوه متکلمان را نداشتند و عقیده نویسی را به شیوه سنتگرایانه ارائه می نمودند، اما میان آنان با اصحاب حدیث غیر اشعری تمایز روشن در جزییات مسائل وجود داشت. شرح مفصل این موضوع را در کتابی که قرار است برای مذاهب اعتقادی اهل سنت به سفارش یکی از مراکز تحقیقاتی انتشار دهم، نگاشته ام که انشاء الله در آینده نه چندان دوری آماده خواهد شد. ابو حازم نیشابوری گرچه در پاره ای از کتابهای تراجم نگاری، خاصه آن کتابهایی که از سوی نویسندگان متمایل به مذهب اشعری (یعنی در حقیقت شافعیان) نگاشته شده است، به عنوان اشعری توصیف شده، اما هیچ گونه قرینه ای بر اینکه او اهل دانش کلام بوده در میان این منابع دیده نمی شود و عمده دانش او در زمینه حدیث بوده است. از آنجا که محقق طباطبایی درباره ابو حازم نیشابوری نکاتی را در مقاله معهود نگاشته اند، در اینجا صرفا به پاره ای از اطلاعات متناسب با بحثمان بسنده می کنیم. ابو حازم عمر بن أحمد بن ابراهیم بن عبدویه العبدوی (العبدویی) الهذلی المسعودی الأعرج النیشابوری الشافعی الأشعری از دانشمندان و محدثان نیشابور و متوفی به سال 417 ق است که زمان زندگی و مرگ او کاملا متناسب با دوران فعالیت علمی شیخ طوسی در خراسان (نیشابور) است. از آنچه در تاریخ بغداد خطیب بغدادی (11/271 -272) که خود شافعی اشعری مسلک بوده است و منابع دیگر و از همه مهمتر سیاق عبد الغافر الفارسی در تاریخ نیشابور بر می آید، ابو حازم نیشابوری محدثی اهل سفر برای دانش حدیث بوده و تنها به این دانش نیز شهرت داشته است. معاصرش حاکم نیشابوری هم شرحی از او در تاریخ نیشابور آورده بوده که همینک در الأنساب سمعانی (4/134) قابل دسترس است. از اینکه ابو اسحاق اسفراینی، متکلم نامدار شافعی اشعری بر او نماز گزارده بوده نیز بر می آید که او روابط مناسبی کما اینکه متوقع است با اشعریان نیشابور داشته است. عبد الغافر فارسی او را "الامام فی صنعة الحدیث" می خواند (نک: المختصر من کتاب السیاق، ص 263، شماره 2046) و در هیچ کجا اشاره ای به دانش کلامی او نشده است. در مقابل، مقام علمی او در دانش حدیث سخت مورد توجه بوده، به نحوی که او را حافظی بسیار برجسته خوانده اند و وی را در حدیث همپایه ابو نعیم اصفهانی خوانده اند. فی المثل از خود او چنین نقل شده که از ده تن از مشایخش ده هزار جزء در حدیث به خطش نگاشته بوده، از هر یکی هزار جزء (نک: سیر ذهبی، 17/335). نگاهی به آثار خطیب بغدادی که از راویان او بوده و نیز کتاب تاریخ دمشق ابن عساکر، می تواند وسعت روایات او را در آثار بعدی نشان دهد. حتی با وجود اینکه ابن عساکر در تبیین کذب المفتری (ص 241-243) او را در شمار اشعریان آورده، اما هیچ گونه اشاره ای به جنبه کلامی او نکرده و صرفا مطالب تاریخ بغداد و السیاق فارسی را درباره مقام او در دانش حدیث متذکر شده است. بنابراین ما دلیل کافی در اختیار داریم تا او را دانشمند در دانش کلام به شمار نیاوریم.
آنچه گذشت به خوبی نشان می دهد که ابو حازم محدثی سنی مذهب بوده که تخصصی در دانش کلام نداشته است؛ گو اینکه بر پایه اطلاع حاکم حسکانی در شواهد التنزیل (1/195) می دانیم که او حدیث منزلت را از طریق 5 هزار اسناد تخریج کرده بوده و شاید در تألیفی مستقل این کار را ارائه نموده بوده است و به هر حال تمایلات شیعی مانند ابو نعیم اصفهانی و امثال او از محدثان سنی داشته است.
این اطلاع که شیخ طوسی شاگرد او بوده تنها متکی بر این مسئله است که شیخ طوسی در شرح حال ابو منصور صرّام نیشابوری متذکر می شود که ابو منصور که دانشمندی برجسته و صاحب نام در دانش کلام و از علمای امامیه نیشابور بوده، کتابی در علم کلام داشته به نام بیان الدین که شیخ طوسی سپس می گوید که بیشتر آنرا بر ابو حازم النیسابوری، که خود آنرا بر ابو منصور خوانده بوده، قرائت کرده بوده است (نک: الفهرست، ص 537؛ ش 876). هیچ دلیلی در دست نیست که این ابو حازم را همان ابو حازم نیشابوری سنی شافعی بدانیم. اولا به این دلیل که او سنی بوده و کتاب بیان الدین کتابی کلامی و اعتقادی نوشته یک دانشمند امامی. ثانیا ابو منصور آنطور که خود شیخ طوسی تأکید می کند متکلمی امامی با گرایش به اعتقاد به وعید بر مذهب بغدادیان (معتزله بغداد) بوده (در این مورد، نک: همان، ص 538، ش 877؛ ذیل نام ابو الطیب الرازی؛ نیز نک: همان، ص 549، ش 909؛ ذیل نام ابن عبدک جرجانی)، که به معنی تمایل آشکار او به مذهب کلامی معتزله است که می دانیم به خوبی در نیشابور آن عصر طرفدارانی در میان شیعیان (امامیه و زیدیه) و نیز حنفیان داشته است. با این حساب پذیرش این امر که شیخ طوسی کتابی در دانش کلام و آن هم به شیوه کلامی اهل اعتزال از نویسنده ای امامی مذهب نزد محدثی (ونه متکلمی) سنی و با تمایلات اشعری در نیشابور خوانده باشد، غیر ممکن است. نه مناسبات اشعریان با معتزله در آن دوران در نیشابور حسنه بوده است و نه آنان با شیعیان امامی تناسبی داشته اند (مگر سادات امامی مذهب که مورد احترام عموم بوده اند). از دیگر سو ابو حازم نیشابوری اساسا اهل تدریس کلام نبوده و اگر هم می خواسته کلام تدریس کند و بر او کتابهای کلامی قرائت کنند، وی طبعا کتابی در کلام اشعری و سنی را درس می داده و نه کتابی از یک نویسنده کم و بیش معاصرش یعنی ابو منصور صرّام را؛ جالب اینکه طوسی تصریح می کند که ابو حازم نیشابوری کتاب بیان الدین را خود بر ابو منصور صرّام خوانده بوده است که این مطلب با واقعیت محدثی سنی و اشعری سازگاری ندارد. به این دلیل بی تردید باید گفت که مراد شیخ طوسی از ابو حازم نیشابوری کسی جز ابو حازم نیشابوری سنی است. از اینکه استاد شیخ طوسی کتابی کلامی و شیعی/معتزلی را تدریس می کرده، معلوم می شود که او شیعی مذهب (ویا دست کم از معتزله) بوده و بعید نیست که از امامیه و یا شاید به احتمال کمتری از زیدیه نیشابور بوده است. اما از اینکه شیخ طوسی بدون هیچ گونه قیدی و در مقام اطلاق از ابو حازم نیشابوری یاد کرده به نظر می رسد که او در بغداد عصر تألیف الفهرست در میان امامیه کم و بیش شناخته شده بوده است؛ گو اینکه ما او را هم اکنون نمی شناسیم.

 

ارسال نظر

* نام کامل:

* ایمیل:

نمایش ایمیل به مخاطبین

صفحه وب:

نمایش نظر در سایت

* متن یادداشت:

کد امنیتی:

(لطفا کد داخل تصویر را با دقت وارد کنید.)