خراسان سرزمین مهد ادب و علم و بینش و دانش و فضل و کمال است و طوس که جزئی از خراسان است در علوم مذهبی و فلسفه و ریاضی و رشته‌های دیگر مقام بلندی را احراز کرده است و دانشمندانی‌ را به دنیا عرضه داشته که مانند آنها را در جای دیگر کمتر می‌توان یافت و به این جهت سرزمین طوس شایسته شناسائی و بررسی بیشتر است و نباید از چنین شناسایی صرف نظر کرد.
سرزمینی که شیخ الطائفه محمد بن الحسن طوسی را تربیت کرده که ایشان را استاد فقهاء امامیه می‌توان نامید بسیار ارزنده ارجمند و جلیل القدر است. درباره‌ی شیخ طوسی اساتید عظام مطالبی بیان می‌فرمایند و نیازمند به بیانی از طرف این ناچیز نیست لذا به نظر رسید در مورد مولد شیخ طوسی بیان مختصری را ایراد کنم.
برای جلب توجه بیشتر اساتید عظام بدواً خشوع خود را نسبت به تمام بزرگانی که در این کنگره حضور دارند با نقل یک شعر از کتاب کلیله و دمنه عرضه می‌دارم و سپس به توضیح منظور می‌پردازم.
گر دسته‌ی گل نیاید از ما /هم هیمه‌ی دیگ را بشائیم
غالباً طوس را شهری در خراسان تصور می‌کنند و لیکن با مطالعه‌ی کتب مسالک و ممالک عربی و فارسی و با اختلافاتی که دارند چنین می‌یابیم که طوس ناحیه بوده و هست.
سمعانی می‌نویسد: «طوس ناحیة بخراسان فیها الف قریة».
یاقوت حموی در معجم البلدان می‌نویسد: «طابران یکی از دو شهر طوس است و نام دیگری نوغان است» مطالب سایر جغرافی نویسان هم با کمی اختلاف در اطراف همین مطلب دور می‌زند و لیکن صاحب کتاب «حدود العالم» که کتابی فارسی و بیشتر از هزار سال از تالیف آن گذشته و نام مؤلف مجهول است چنین می‌نویسد:
«طوس ناحیتی است و اندر وی شهرک‌ها است چون طوران و نوغان و بروغن و رایکان و بنواده ‌اندر میان کوه است و اندر کوههای وی معدن پیروزه است و معدن مس است و سرب و سرمه و شبه و دیگ سنگین و سنگ فسان و شلوار بند و جورب خیزد و به نوغان مرقد مبارک علی بن موسی الرضا است و آنجا مردمان به زیارت شوند و هم آنجا گور هارون الرشید است».
وضوحاً عرضه می‌دارد که طوران لهجه‌ی دیگر نام طابران شهر حاکم نشین دشت طوس است که در سال هفتصد و نود و یک هجری لشکر امیر تیمور گورکان به سرکردگی میران شاه دومین فرزند او و امیر آق‌بوغا والی هرات مردم طابران را قتل عام کرده و شهر را خراب ساخته‌اند به طوری که تا کنون روی آبادی و جمعیت به خود ندیده است و غالب دانشمندان طوس منسوب به این شهر از دست رفته می‌باشند و خرابه‌های طابران این رباعی را به خاطر می‌آورد:
مرغی دیدم نشسته بر باره‌ی طوس / در پیش نهاده کله‌ی کی کاوس
با کله همی گفت که افسوس افسوس / کو بانگ جرسها و چه شد ناله‌ی کوس
نوغان شهری در چهار فرسنگی شرقی طابران بوده و با گسترش شهر مشهد در ابتدای قرن نهم هجری یکی از محلات مشهد شده و سناباد که مدفن حضرت رضا علیه‌السلام در آنجا است در یک میلی جنوبی نوغان وقوع داشته است.
«بروغن» ضبط غلط مؤلف «حدود العالم» یا کاتب کتاب است و «بروغن» عبارتست از «تروغبذ» یا «تروغوز» شهری در میان کوه است و آن جا را اکنون «ترغبه» می‌گویند و جماعتی از محدثین و عرفا و زهاد از جمله «ابوالحسن النعمان بن محمد بن التروغبذی الطوسی» متوفای سیصد و پنجاه قمری و «ابوعبدالله تروغبذی» زاهد و عارف وقت به این محل منسوبند.
«رایکان» عبارت از شهر «راتکان» یا «رادکان» است که کاتب نقطه تا را در زیر گذارده و رایکان نوشته است و در فارسی تا و دال هر دو تلفظ می‌شوند و اکنون این شهرک رادکان نامیده می‌شود و در ده فرسنگی غربی طابران وقوع دارد و این شهر مولد «خواجه نظام الملک طوسی» و «ابومحمد عبدالله بن هاشم الطوسی» و «ابوالازهر حسن بن احمد بن محمد الطوسی» متوفای سال پانصد و سی قمری است. در کنار رادکان مرغزار طوس است که شهرت و سابقه تاریخی زیاد دارد و ملک شاه سلجوقی به امر پدرش «آلب ارسلان» در این مرغزار به تخت نشسته است و «علاءالدین تکش خوارزمشاه» در مرغزار رادکان تاجگذاری کرده است و این مرغزار در قرون مختلفه مرتع اسبان سلاطین بوده و بسیاری از سلاطین ایران در مرغزار رادکان به گردش و شکار و استراحت پرداخته‌اند.
«بن واده» که صاحب «حدود العالم» نام آن را ذکر کرده اکنون وجود خارجی ندارد و نامی شبیه «بن واده» در آبادیهای کوهستانی طوس اکنون دیده نمی‌شود و محتمل است در ضبط نام «بن واده» تحریفاتی رخ داده باشد.
به شرحی که معروض افتاد طوس، نام ناحیه‌ای است که چهار شهر و هزار آبادی داشته و باز شواهدی بر این مطلب ذکر خواهم کرد.
خراسان در قرون اولیه اسلام وسعت زیادتری داشته است و آن چه اکنون خراسان نامیده می‌شود جزئی از خراسان قدیم است و فتوحی بلخی معاصر سلطان سنجر و انوری ابیوردی چهار شهر عمده‌ی خراسان را چنین توصیف می‌کند:
چهار شهر است خراسان را در چار طرف / که وسطشان به مسافت، کم صددر صد نیست
گر چه معمور و خرابش همه مردم دارد / نه چنان است که آبستن دیو و دد نیست
مصر جامع را چاره نبود از بد و نیک / معدن زر و گهر بی سرب و بسدّ نیست
مرو شهریست به ترتیب همه چیز در او / جد و هزلش متساوی و هری هم بد نیست
بلخ، شهری است در آگنده باوباش ورنود / در همه شهر و نواحیش یکی بخرد نیست
حبذا شهر نشابور که در روی زمین / گر بهشت است همانست و گرنه خود نیست
بلخ و مرو و هرات در خارج از مرز ایران اکنون وقوع دارد و بشهر بهشت آئین نیشابور که مرکز خراسان و قدیمترین پایگاه علوم اسلامی بوده در سال 618 قمری به دست لشکر خونخوار مغول قتل عام و خراب گردیده و هزاران کتب نفیسه که قرون مختلفه را در زیر خرابیهای کتابخانه‌ها و مساجد و مدارس و منازل دانشمندان ضایع و نابود کرده‌اند و از این راه گنجینه‌های پربهائی از اختیار نسلهای بعد بیرون رفته است و این قتل عام و خرابی هولناک، چنان شدید بوده که با گذشت قریب هشت قرن از آن تاریخ نیشابور نتوانسته بپا خیزد و جبران مافات کند.
تا اوائل قرن هفتم هجری ناحیه‌ی طوس از توابع نیشابور به شمار می‌رفته و پس از خرابی شهر طابران که لشکر امیر تیمور، طابران را به صورت بیابانی درآورده است و از شش قرن قبل که شهر مشهد به طور روزافزون وسعت بیشتر و گسترش زیادتر یافته، نیشابور، از نواحی مشهد بشمار می‌رود.
فشرده‌ی مطالب مسالک و ممالک، این است که دشت واقع بین دو رشته کوه «هزار مسجد» و «اژدرکوه» در طرف شمال و کوه نیشابور در سمت جنوب، طوس نامیده می‌شده است و کوههای طوس، بین دو هزار و هفتصد تا سه هزار متر ارتفاع دارد.
طوس، قبل از اسلام سابقه بسیار قدیمی دارد و در زمان «عثمان بن عفان» مسلمین به طوس استیلا یافته‌اند و اساتید عظام توجه دارند هر جا رود بزرگ یا کوچکی در روی زمین وجود داشته تمدن و شهرنشینی زودتر در آنجا پیدا شده است و طوس هم با داشتن کشف رود و چشمه‌های بزرگ و کوچک و رودخانه‌های کوهستانی که نام آنها را ذکر خواهم کرد و داشتن اراضی حاصلخیز از اعماق تاریخ تا کنون سابقه آبادی و شهرنشینی و شهرت را دارد.
در مدارک بسیار قدیمی از قبیل اوستا نامی از طوس دیده نمی‌شود و لیکن در بخش احکام و اساطیر اوستا که بعداً نوشته شده کلمه اوروا را مفسران اوستا با کلمه طوس منطبق دانسته‌اند.
در روایات افسانه‌ای، آبادی طوس را از جمشید پیشدادی شمرده‌اند و نوشته‌اند که «طوس» پسر «نوذر» سپهبد ایران، طوس را تجدید عمارت کرده و دشت طوس بعداً به نام او معروف شده است و این قول «حمدالله مستوفی» می‌باشد.
در دشت طوس دو چشمه‌ی طبیعی بزرگ و چند چشمه کوچک وجود دارد:
1ـ «چشمه گلسب» یا «چشمه گیلاس» واقع در چهار فرسنگی غربی «طابران» و هشت فرسنگی غربی مشهد که قبلا آب این چشمه به «طابران» جریان داشته و اکنون به شهر مشهد جاری است.
2ـ «چشمه سو مختلف سوز» که اکنون «چشمه سبز» نام دارد واقع در 12 فرسنگی جنوب غربی مشهد که سرچشمه‌ی رودخانه‌ی «گلمکان» است و در بلندی کوه نیشابور به طرف طوس واقع شده و حکیم فردوسی نام چشمه را در این شعر ذکر کرده است:
چون نزدیکی چشمه‌ی سو رسید / برون آمد از مهد و دریا بدید
«فخرالدین بناکتی» در صفحه‌ی 55 تاریخ خود می‌نویسد: «یزدگرد را بر کنار چشمه سبز به طوس اسبی لگد زد و بکشت» و «ابوریحان بیرونی» در مورد «چشمه سبز» نظری ابراز داشته که با کشف چاههای «ارت زین» منبطق است و ابوریحان به هشت قرن جلوتر از اروپائیان کیفیت چاههای «ارت‌زین» را کشف کرده بوده است.
اخیراً چاههای عمیقی در دشت طوس حفر شده و موجب خشکیدن تعدادی از کاریزهای طوس گردیده است و آب چاههای عمیق و کاریزهای باقیمانده و رودخانه‌های کوهستانی و کشف رود و چشمه‌ها تماماً به مصرف زراعات دشت طوس می‌رسد.
شرف و افتخار و عظمت و ابهت و معروفیت طوس در این است که در ابتدای قرن سوم هجری به سال دویست و سه مرقد مطهر و مضجع منور حضرت علی‌بن موسی الرضا ارواحنا فداه در خاک پاک سناباد طوس شرف اندوز گردیده است و به همین جهت شعرا به عربی و فارسی در قرون متوالیه مکرراً حضرت را مدح و رثا گفته و نام طوس را بیش از پیش مشهور و معروف ساخته‌اند.
دعبل خزاعی شاعر مخلص اهل بیت عصمت علیهم السلام اشعاری در رثاء امام هشتم دارد که چون طوس را به عنوان ناحیه ذکر کرده در این جا معروض می‌دارم:
قبر ان فی طوس خیر الناس کلهم / و قبر شرهم هذا من العبر
ما ینفع الرجس من قرب الزکی و ما / علی الزکی بقرب الرجس من ضرر
اساتید عظام توجه دارند که مرقد مطهر در سناباد طوس است دعبل هم این مطلب را می‌دانسته مع‌الوصف نام ناحیه را در شعر خود ذکر کرده است.
«صاحب بن عباد» وزیر ادیب و دانشمند «دیالمه» نیز قصائدی در مدح حضرت دارد و یکی از قصائد، مطلعش این است:
یا سائراً زائراً الی الطوس / مشهد طهر و ارض تقدیس
و در آخر قصیده گفته است:
بلّغه الله ما یؤمّله / حتی یزور الإمام فی طوس
و یا در شعر «علی بن ابی عبدالله الخافی»:
یا ارض طوس سقاک الله رحمته / ماذا ضمنت من الخیرات یا طوس
تمام شعرائی که به عربی یا فارسی شعر سروده‌اند طوس را به عنوان ناحیه ذکر کرده‌اند و در قرون اخیره هم، این کیفیت معمول است بسیاری از مردم مشهد نام فامیلی خود را طوسی یا طوس منش و طوسیان و امثال آن انتخاب کرده‌اند و با توصیفاتی که معروض شد هر شهر و دهکده که در دشت طوس واقع شده جزئی از سرزمین طوس است و همین محفل عالی هم که مشحون به اساتید بزرگ است در سرزمین طوس وقوع دارد. «محمد رحیم نائینی» متخلص به «نظر» که در حدود صد سال قبل می‌زیسته این اشعار را درباره‌ی طوس و مرقد امام سروده است:
طوس حریم حرم کبریا است / مدفن پاک شه پاکان، رضاست
مهبط انوار الهی است طوس / جلوه‌گه حضرت شاهی است طوس
آینه‌ی سینه‌ی سینااست طوس / خوابگه بضعه‌ی موسی است طوس
کعبه اگر خانه‌ی آب و گل است / طوس رضا کعبه‌ی جان و دل است
کعبه بود سجده‌گه خاکیان / طوس رضا قبله‌ی افلاکیان
منجمین، عرض طوس را از خط استوا سی و هفت درجه (لز) و طول آن را از جزایر «خالدات» نود و دو درجه و سی دقیقه دانسته‌اند و در اسطرلابهائی که به نظر بنده رسیده در همه‌‌ آنها نام طوس نوشته شده و حال آن که شهر عمده‌ی طوس «طابران»، در شش قرن قبل، از بین رفته است و این کیفیت، حاکی از این است که عرض و طول مذکور متعلق به ناحیه طوس است نه یک نقطه از دشت طوس، لذا نظر ریاضی‌دانان و منجمین هم مؤید اینست که طوس، نام ناحیه است و ارتفاع طوس از سطح دریا نهصد و سی متر می‌باشد.
از کوه شمالی دشت طوس، آب سه رودخانه‌ی کوهستانی بنام «رادکان»، «بفمج»، «اندرخ» به طرف طوس جاری است و تعداد رودخانه‌های کوهستانی کوه جنوبی مشهد بیشتر است و از مغرب به مشرق نام دره‌های مذکور چنین است:
اندریزی، اخلومد، منیژان، گلمکان، کاهو، ابرده، خادر، نقندر، طرقبه ازغد، مغان، مج، و در دشت طوس، سه سد یا بند آجری محکم در جلو دره «اخلومد» و «گلستان» از توابع طرقبه و جلو رودخانه «مغان» و «خان رود» بنا گردیده است و بنای سد «اخلومد» از «بایسنقر بن شاهرخ بن تیمور گورکان» و بند «گلستان»، از سلطان «ابوسعید بن محمد بن میران شاه بن تیمور» و بند «طرق» در جلو رودخانه‌ی «مغان» و «خان رو» به زعم بنده شاید از ابنیه‌ی خیریه‌ی «امیر علی شیر نوائی» وزیر دانشمند «سلطان حسین میرزا بایقرا» باشد و هر سه بند در عهد «احفاد تیمور» بنا گردیده است.
در دشت طوس از عهد غزنویان و مغول و احفاد امیر تیمور و صفویه ابنیه‌ی باستانی بسیاری وجود دارد که ذکر آنها موجب اطاله‌ی کلام است.
اکنون تعدادی از علما و فقها و عرفا و حکما و معاریف طوس را فهرست وار قلم داد می‌کنم:
1ـ شیخ الطایفه ابوجعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی که شایسته است استاد فقهای امامیه نامیده شود.
2ـ محمد بن اسلم طوسی که فقیهی بسیار متقدم و معاصر حضرت رضا علیه‌السلام است.
3ـ حجة الاسلام امام محمد غزالی که سالها در نظامیه‌ی بغداد و نیشابور تدریس کرده و صاحب تألیفات بسیار وصیت و معروفیت جهانی دارد.
4ـ امام احمد غزالی برادر امام محمد که از فقها و عرفا بوده و قبرش در قزوین است.
5ـ حکیم ابوالقاسم فردوسی که مولدش دهکده «پاز» و معرب آن «فاز» است و اشعار شاهنامه در بین سایر اقوام دنیا نظیر و عدیل ندارد.
6ـ سلطان الحکما خواجه نصیرالدین طوسی ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی راصد رصد خانه‌ی مراغه و صاحب تألیفات بی‌شمار.
7ـ حکیم اسدی طوسی که گفته شده استاد فردوسی طوسی بوده است.
8ـ ابوجعفر عمادالدین محمد بن علی بن حمزه معروف به ابی حمزه از فقهای امامیه است از عرفای طوس نامبردگان آتی معروف می‌باشد.
9ـ ابوعبدالله تروغبدی زاهد و عارف عهد خود.
10ـ ابوعلی فارمدی معاصر ابوسعید ابوالخیر که مزار او اکنون در فارمد طوس باقی است.
11ـ محمد معشوق طوسی معاصر ابوسعید ابوالخیر و هم عصر ابوبکر احمد بن علی الکرجی.
12ـ ابونصر سراج طوسی عبدالله بن علی بن محمد بن یحیی متوفای 277 قمری.
13ـ احمد بن محمد بن مسروق ابوالعباس طوسی.
14ـ ابوجعفر العابد محمد بن منصور بن داود بن ابراهیم الطوسی متوفی 356 قمری.
در قرون اولیه‌ی اسلام عده‌ی زیادی از اهالی طابران طوس و سایر قراء آنجا برای تحصیل علوم مذهبی و ریاضی و امثال آن به نیشابور می‌رفته‌اند و ابوعبدالله الحاکم نیشابوری صاحب تاریخ نیشابور که در سال 405 هجری فوت کرده طوسیانی که جزو اعلام نیشابور قرار گرفته‌اند چنین قلمداد کرده است:
15ـ داود بن عدی الطوسی.
16ـ سعید بن محمود ابوالطوسی.
17ـ عبدالله بن حسان ابوعبدالرحمن الطوسی.
18ـ ابوالحسن الطوسی محمد بن اسلم بن سالم بن زید.
19ـ ابواسحق الطوسی محدث ابراهیم بن اسماعیل.
20ـ احمد بن اسحق بن ابراهیم الطوسی.
21ـ ابوحامد الطوسی المعدل احمد بن محمد بن هاشم.
22ـ ابوعبدالرحمن تمیم بن محمد بن تمفاج الطوسی.
23ـ ابوعلی الطوسی الحسن بن علی بن نصر.
24ـ ابوالحسن الطوسی علی بن محمد حمدویه.
25ـ ابوتراب الطوسی محمد بن سهل.
26ـ ابوالحسن الطوسی محدث محمد بن صالح بن جمیل.
27ـ ابوعبدالله الطوسی محمد بن عبدالله بن اسحق.
28ـ ابوعبدالله طوسی محمد بن عمرو بن الربیع بن سلیمان الطافی.
29ـ مقبل بن رجا الطوسی.
30ـ ابوحامد احمد بن محمد بن حامد بن منصور بن الفضل البزاز الطوسی.
31ـ ابویحیی الطوسی الیاس بن محمد بن یوسف بن خفی.
32ـ ابومحمد عبدالله بن محمد بن هاشم بن طرمّاح الطوسی، و کان من اعیان المحدثین فی عصره.
33ـ عبدالله بن سعید بن مخلد الطوسی.
34ـ ابوالحسن محمد بن احمد بن زهیر محدث کثیر الحدیث والتصنیف.
35ـ محمد بن ابراهیم بن اسماعیل الطوسی.
36ـ ابوالحسن الشعرانی الطوسی محمد بن محمد بن الفضل.
37ـ ابوالاحرز محمد بن جمیل الطوسی الاصم.
38ـ ابوبکر الطوسی.
39ـ ابونصر احمد بن زید بن محمد الطوسی.
40ـ ابوالخیر احمد بن محمد بن ابراهیم بن هاشم الحافظ الطوسی.
41ـ ابوحمد الفقه الادیب المزکی احمد بن محمد بن المؤمل بن الحسن بن عیسی الحافظ الطوسی.
42ـ ابوحامد احمد بن محمد بن اسماعیل بن نعیم الطوسی الاسماعیلی.
43ـ ابومحمد بن اسماعیل بن احمد بن محمد بن اسماعیل الاسماعیلی الطوسی.
44ـ الحسن بن محمد بن علی الرودباری الطوسی (دروازه جنوبی تابران را دروازه رودبار می‌گفته‌اند).
45ـ ابوعبدالله الطوسی الرودباری الحسن بن محمد بن علی.
46ـ ابوعبدالله الطوسی الادیب الحسین بن حسن بن الایوب.
47ـ ابومحمد الطوسی حاجب بن احمد.
48ـ ابونصر رشیق بن عبدالله الرومی، سکن بطابران من قری طوس.
49ـ ابوالحسن التاجر علی بن الحسین بن علی الطوسی.
50‌ ـ ابوالحسن علی بن محمد بن احمد الطوسی.
51 ـ ابوالحسن علی بن جعفر بن عبدالله الطوسی النوقانی.
52 ـ ابوالحسن الکادری الطوسی علی بن محمد بن اسماعیل (کادر یکی از دهات دشت طوس است).
53 ـ ابوبشر الحاضری محمد بن احمد بن حاضر الطوسی.
54 ـ ابونصر محمد بن احمد بن جعفر الطوسی.
55 ـ ابواحمد الوراق الطوسی محمد بن الحسن بن زید.
56 ـ محمد بن علی بن محمد بن الحسن الطوسی.
57 ـ ابونصر الامام الطوسی محمد بن یوسف.
58ـ ابوجعفر المؤذن الطوسی محمد بن موسی بن عمران.
59 ـ ابوالفضل الطوسی نصر بن محمد بن احمد بن یعقوب.
60 ـ ابوالحسن التروغبدی نعمان بن محمد بن محمود بن احمد بن الحسن الطوسی.
61 ـ ابوزکریا یحیی بن محمد بن احمد المذکر الطوسی.
62 ـ ابوالجراح الطوسی یوسف بن محمد بن یوسف.
63 ـ ابوحاتم الطوسی محمد بن احمد بن حاتم.
در خاتمه اشعاری که در وصف طوس و مدح خواجه نصیرالدین طوسی است و نام بعضی از معاریف آنجا را در شعر ذکر کرده و گوینده، معاصر خواجه نصیر است معروض می‌دارد:
حبذا آب و خاک بقعه‌ی طوس / که شد آرامگاه اهل هنر
معدن و منبع حقیقت و فضل / مرتع و مربع صفا و نظر
آب آن، چون سپهر، مهر نمای / خاک او چون صدف، گهر پرور
هر بزرگی که بود اندر طوس / آمده است از جهانیان برتر
همچو غزالی و نظام الملک / همچو فردوسی و ابوجعفر
وندر این روزگار، خواجه نصیر / اعلم عصر و مقتدای بشر
کز افاضل ز مبدأ فطرت / تا باکنون چو او نخاست دگر
این چنین بقعه با چنین فضلا / سزد ار بر فلک فرازد سر

 

ارسال نظر

* نام کامل:

* ایمیل:

نمایش ایمیل به مخاطبین

صفحه وب:

نمایش نظر در سایت

* متن یادداشت:

کد امنیتی:

(لطفا کد داخل تصویر را با دقت وارد کنید.)