این عنوان کتابی است که نسخه ای از آن بشماره 110 درج 1 ص 244 فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار معرفی شده است.

برسی این کتاب نیاز بیک گزارش اجمالی درباره منصف آن دارد. مؤلف کتاب «میرمحمد باقر بن میرمحمد حسین استرآبادی و دخترزاده محقق ثانی علی بن عبدالعلی کرکی است» (943).

وفات او بقولی 1040و بقول برخی هزار و چهل و یک هجری است. ولی بنابدلائلی که در فهرست های کتابخانه مجلس شورای ملی آمده درگذشت وی بنابر اصح در 1040 روی داده است. از تاریخ تولد و روزگار کودکی میر اطلاع چندانی در دست نیست تنها سید طباطبائی مصحح «نخبة المقال فی اسماء الرجال» در صفحه 98 کتاب مذکور یادآور شده است که تاریخ تولد داماد را 969 یافتم «ظفرت بتاریخ میلاده (میرداماد) فی سنة 946»⁽¹⁾

باری داماد به القاب شمس الدین و داماد و میرداماد شهرت داشته و در اشعار به (اشراق) تخلص می نموده است داماد در اصل لقب پدر میر بوده و بجهت ازدواج وی با دختر شیخ عبدالعالی کرکی فقیه و دانشمند بنام آن عصر بدان شهرت یافته بود. و پس از وی همان نام داماد بر پسرش میرمحمد باقر اطلاق گردید و بتدریج بر اثر کثرت اطلاق شهرت «داماد» در مورد فرزند بیش از پدر شد. بهر حال دانشمند داماد استرآبادی بی گمان یکی از برجستگان فلسفه و علوم اسلامی بشمار می رود. بلکه وی بنیان گزار فلسفه خاصی است که از بهم آمیختگی فلسفه منشاء و اشراق و کلام و تصوف اسلامی بوجود آمده و بعدها به حکمت متعالیه نام و شهرت یافته است این عنوان را داماد درباره برخی از مصنفات خود بفلسفه خویش داده و میرسید احمد عاملی پسر زین العابدین (زنده در 1044) شاگرد داماد و پسرخاله میر در شرحی که بر «قبسات» داماد نوشته از فلسفه او بعنوان حکمت متعالیه یاد می کند. چنانکه ملاصدرای شیرازی فیلسوف بزرگ و شاگرد برجسته میر نیز همین عنوان را بفلسفه خود داده و بی شک در انتخاب این عنوان از استار خود پیروی کرده است. خلاصه این فلسفه را خاورشناس معاصر «نحله اصفهان» نام داده است. دانشمند داماد را درباره بسیاری از مسائل و امهات مطالب فلسفی نظر و عقیده خاصی است که در مؤلفات متعدد فلسفی و کلامی خود آنها را توجیه و تبیین کرده است.

ولی از میان همه مسائل فلسفی بیشتر نظریه حدوث دهری شهرت دارد. این نظر در بیشتر مؤلفاتش مورد بحث قرار گرفته و بخصوص کتاب «قبسات» که بزرگترین کتاب فلسفی اوست بیشتر بدین مسئله اختصاص دارد. این عقیده مورد رد و تأیید دانشمندان معاصر وی و علمای پس از وی قرار گرفته و کتابهای بزرگی درباره آن مسئله نگارش یافته است که بررسی آنها از حوصله این مقال بیرون است. از جمله کسانی که در «حدوث دهری» سخن گفته و کتاب نوشته اند یکی از آقا جمال خوانساری است که گفته میر را مردود دانسته و عقیده متکلمان را درباره موهوم بودن زمان تأیید کرده. لیکن ملا محمد اسماعیل خواجوی ایرادات خوانساری را بر میر در کتاب خود بنام «ابطال الزمان الموهوم» رد کرده است و بتأیید نظریه میرداماد درباره حدوث دهری پرداخته است. دانشمند داماد استرآبادی در همه معارف و علوم اسلامی عصر خویش صاحب نظر بوده و در بیشتر آنها بنگارش پرداخته و بهمین جهت خود را معلم ثالث یا ثانی یاد می کرده ومقصود از «معلم» در اصطلاح، کسی بود که در همه معارف و دانشهای زمان خود بر همه کس برتر باشد این عنوان در فلسفه اسلامی به ارسطو و فارابی و میرداماد اطلاق شده است.

البته در اینجا نیازی به بررسی مؤلِّفات و مصنِّفات میر نداریم و همین اندازه یادآور می شویم که داماد را در علوم شرعی اعم از فقه و حدیث و تفسیر و غیره مصنفات بسیار است. و فتاوای خاص در پاره ای از مسائل فقهی دارد که مؤلف «سرور المؤمنین» بدانها در کتاب مذکور اشارت می نماید. از جمله فتاوای او حرمت ریش بلند نگه داشتن است و دیگر حرمت یا عدم جواز بقاء بر تقلید مجتهدمیت است، مبنی بر استدلالی است فلسفی، و دیگر آنکه بقاء بر جنابت را از شب تا روز در ماه رمضان مفطر صوم نمی داند. داماد در شعرو علوم ادبی و بخصوص در علم لغت استادی بی همتا بود و از جمله نظرات خاص او در این علوم اینکه دلالت الفاظ را بر معانی خود ذاتی می دانسته، و در این خصوص داستانهائی از وی و شاگردانش آورده اند. بد نیست نظر مؤلف «عالم آرای عباسی» را در اینجا نقل کنیم تا معلوم شود میر از دانشمندانی است که در حیات خویش بعنوان دانشمند بلامعارض شناخته می شده و مورد احترام همه طبقات بوده است.

اسکندربیک گوید: «میر محمد باقر داماد بحدت فهم وجودت طبع اتصاف دارد و در صغر سن در مشهد مقدس معلی واقع شده و در خدمت مدرسان و افاضل سرکار فیض آثار اکتساب علوم نموده در اندک زمانی ترقی عظیم کرده در زمان نواب سکندر شأن بأردوی معلی آمده بصحبت علماء و افاضل درگاه معلی مشرف گشته مدتی با میر فخرالدین سماک استرآبادی و سایر دانشمندان مباحثات نموده و در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار خود گشت و الیوم نیز بر اشراقات انوار فضایل و کمالاتش ساحت آمال طبقه علوم درخشان و لمعات کوکب طبع آفتاب مثالش بر عالمیان تابان است. و از تاریخ ارتحال حضرت شاه جنت مکان الی الآن که مطابق خمس و عشرین و الف هجریست (1025 هـ) لحظه از مطالعه و مباحثه خالی نبوده و لمحه اوقات شریف ببطالت نگذشته والحق جامع کمالات صوری و معنوی است و کاشف دقایق انفسی و آفاقی، در اکثر علوم حکمیات و فنون غریبه ریاضی و فقه و تفسیر و حدیث درجه علیا یافته و رتبه عالی و اجتهاد دارد و فقهاء عصر فتاوای شرعیه را بتصحیح آن جناب معتبر می شمارند و در اکثر علوم تصانیف دارد و آنچه تا این غایت از تصانیفش معلوم این ذره ... حافظه جناب میر بمرتبه ایست که از اول حال در مبادی نشو و نما هر نقد عیاری که بخازن طبیعت سپرده در حفظ آن شرط امانت بجای آورده فلسی از آن خازن طبیعت وقّاد فلسفه دوران، فوت نشده ، در طاعت و تقوی و عبادت درجه عالی و ربته بس متعالی دارد خلاصه اوقاتش صرف مطالعه و مباحثه و عبادات الهیه شده و می شود. و گاهی بنظم اشعار ملتفت شده اگر چه دون مرفته عالی اوست اما مضمون این مقاله را که از زبدة العارفین سخنور شیخ نظامی علیه الرحمه مشهور است:

پیش و پسی بست صفتِ کبریا پس شعــرا آمد و پیش انبیــاء

منظور داشته زبان صدق بیان بدان گشوده اشراق تتخلص می نماید».

باری یکی از مؤلفات نفیس داماد همین تعلیقه ای است که بر کتاب «استبصار شیخ طوسی» قدس سره نوشته است چنانکه می دانیم استبصار یکی از کتب اربعه اصلول احادیث شیعه است، که اصل کتاب و مؤلف آن شیخ الطائفه رئیس مذهب شیعه از تعریف و توضیح بی نیاز است و این مجلس و سخنراینها بخاطر بزرگداشت آن دانشمند و بررسی آراء و آثار وی برگزار می شود. این تعلیقه بی تردید از مؤلفات میداماد است زیرا علاوه بر آنکه بیشتر کسانی که مؤلفات میر را ذکر کرده اند از این کتاب بنامهای «حاشیه بر استبصار یا شرح استبصار» یاد کرده اند، نسخه از این کتاب که در کتابخانه مدرسه سپهسالار موجود است و ظاهرا تنها نسخه موجود از این تعلیقه است در پایان هر تعلیقه نشانی (م ح ق) دارد که در حقیقت امضای داماد محسوب است. و از این گذشته در پاره از مطالب، تحقیق مفصل مطلب را به کتاب «الرواشح السماویه» خود محول می دارد و چون «الرواشح السماویه» بی گمان از تألیفات داماد است بنابراین این موضوع بهترین دلیل است که این تعلیقه از مؤلفات میر است.

مقصود از اینکه در پایان هر تعلیقه نشانی (م ح ق) دارد آن نیست که نسخه موجود بخط میر داماد است بلکه همانطور که خواهیم دید این نسخه متعلق به نوه میر است و پیداست که از روی نسخه که بخط میر بوده نوشته شده است. بهر حال نسخه موجود چنانکه از آغاز و انجام آن مشهود است تنها قسمتی از استبصار را حاشته کرده (یعنی از اول تا صوم حزن) و ظاهرا در اصل، بیش از این مقدار نبوده زیرا چنانکه گفتیم نسخه موجود بظاهر از روی نسخه ای که بخط خود میر بوده استنساخ شده و چنان می نماید که میر در اتمام این تعلیقات توفیق نیافته است وگر نه کاتب همه را استنساخ می نمود.

کاتب نسخه مورد بحث در صدر صفحه اول تعلیقه مزبور با جوهر قرمز این عبارات را نگاشته است:

«هذه تعلیقات جدی القمقام ثالث المعلمین بل اولها لو کشف الغطاء من البین امیر محمد باقر بن میر شمس الدین محمد استرآبادی و امه بنت المحقق الثانی علی بن عبدالعالی الکرکی رفع الله درجتهم و نور الله مراقدهم و عطر الله مضاجعهم».

چون خط این عبارات شبیه بخط متن تعلیقه بکله یک خط است، بنابراین باید این نسخه بخط نوه میر باشد که آنرا از روی نسخه اصل استنساخ کرده است.

آغاز: الأحادیث تکون اسم جمع للحدیث و منه احادیث ...

انجام: و وظیفه فی یوم عاشورا أن یکون الی وقت العصر و لا یستدام اتمامه الی اللیل ما قدوردت به الأخبار «م ح ق» (در فهرست سپهسالار جلد 1 صفحه 244 ـ 245 در معرفی این نسخه چنین آمده) (110) حاشیه میر داماد بر استبصار (عربی).

«این حاشیه از حضرت میر داماد است، صاحب روضات در ذیل ترجمه ایشان «کتاب شرح استبصار» را از مؤلفات آن جناب شمرده ولی بر این قسمت بعربی نوشته شده (در مسائل اصول فقه است) و مسلما این بیان غلط است چه کتاب شرح استبصار در اصول فقه از ایشان ندیده و نشنیده ایم و گذشته از این کشف الحجب (ص 321) موضع شرح استبصار حضرت میرداماد را در حدیث معین کرده است. نسخه دیگر از این کتاب را در کتابخانه های مهم و فهرستهای موجود نیافتم و نسخه این کتابخانه از ابتداء تعلیقات تا حاشیه بر صوم حزن است و چنانکه ذیلا نگاشته می شود نسخه این کتابخانه متعلق به نوه مؤلف بوده بنابراین احتمال قوی می رود که بیش از این را مرقوم نفرموده اند و این نسخه تمام تعلیقات مؤلف است.

در این تعلیقه حضرت میر بیشتردر شرح و بیان رجال احادیث استبصار بحث فرموده و در شرح احادیث هم بیانات ادبی و علمی و فقهی و کلامی وحکمی فرموده اند نظر باینکه مؤلف محترم عبارات و جملی از استبسار را که مورد دقت و نظر بوده در تحت عنوان «قوله» نقل و پس از آن بشرح آن کلمات پرداخته اند و اصطلاحا این نحو را شرح نمی گویند ما آنرا بعنوان «حاشیه میر بر استبصار» در انیجا ذکر کرده ایم.

این نسخه بخط نسخ نوشته شده و مشتمل بر تعلیقات ابتداء کتاب تا صوم میباشد. کاتب نامی از خود و سال کتابت نبرده، در آغاز نخستین صفحه بعربی نوشته شده.

«این حواشی از جد من امیر محمد باقر بن شمس الدین محمد استرآبادی که مادر ایشان دختر محقق ثانی علی بن عبدالعالی کرکی بوده می باشد. و ظاهرا این شرح با شرحی که مبنی بر تملک این کتاب پشت صفحه اول نوشته شدو و کاتب آن این گونه از خود معرفی کرده «ابن میرزا محمد جعفر محمد مهدی حسنی حسینی مشهور بگلستانه» خط یکنفر است. پشت ورق اول که پیش از صفحه اول کتابست مطالب فقهی و متفرقه نوشته شده است، فهرست شیخ طوسی ضمیمه این کتابست. جلد تیماجی کاغذ فرنگی مهره زده عدد اوراق این حاشیه (41) و ارواق فهرست طوسی (109) صفحه 15 سطر واقف سپهسالار قطع خشتی طول (5/21 ساتنی متر) عرض (15 سانتی متر) نمره کتابخانه (1895).

آنچه باید بدان اضافه کرد اینکه مجوع این کتاب یا رساله 82 صفحه ای 41 ورق از مجموعه ایست که این رساله در اول آن قرار دارد یعنی از ص 1 تا 82 مجموعه و بشماره 1895 در دفتر ثبت کتاب آن کتابخانه آمده است».

خصوصیات جلد و خط و قطع همانطور است که در فهرست آمده. البته این تعلیقه درباره همه کتاب استبصار نیست بلکه قسمتی از آن کتاب را میر تحشیه نموده است و مجموع حاشیه ها 217 فقره است که بتفاوت از یک سطر تا ... سطر را شامل است یعنی کوتاه ترین تعلیقه شامل یک سطر است که عین آن نقل می شود. «هو الحسن بن علی ابن یقطین من اصحاب الرضا علیه السلام» (م ح ق) و بلندترین آنها از یک صفحه نسخه تجاوز نمی کند.

نکته دیگر آنکه آنچه در اصطلاح حاشیه خوانده می شود با آنچه بدان شرح گفته می شود هر دو را می توان تحت عنوان تعلیقه ذکر کرد. بخصوص که میرداماد یادداشتهائی خود بر کتب یا مطالب دیگران بهر نحو که بوده و بهر اندازه که باشد بعنوان (تعلیقاتنا علی ...) ذکر می کند. در اینجا نمونه چند از تعلیقات مزبور را نقل می کنیم باشد که موجب آگاهی بیشتر به کتاب مورد بحث گردد.

تعلیقه اول «الاحادیث اسم جمع للحدیث و منه احادیث رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و تکون جمعا للأحدوثه التی هی مثل الأضحوکة و الألعوبة و الاعجوبة، و هی ما تحدث به الناس تلهیا و تعجبا و منه فی التنزیل الکریم فی سورة قد افلح المؤمنون فاتبعنا بعضهم بعضا و جعلناهم احادیث» قاله فی الکشاف فأما قول الجوهری فی الصحاح «الحدیث الخبر والجمع احادیث» لیس بصحیح اذ لم یجمع⁽²⁾ فعیل علی افاعلیل (م ح ق قدس سره).

نمونه دیگر «اما اذا کان الخبر ان المتعارضان بحیث یصح التخییر بینهما کان یکون مثلا مدلول احدهما وجوب القراءة فی الرکعین الاخیرتین من الرباعیة و مدلول الآخر وجوب التسبیحات فیهما کان المراد بالعمل معناه الإصطلاحی و هو الفتوی بمضمون الخبر فی العمل بأیهما شاء دون الفتوی بوجوب کل من الأمرین مثلا وجوبا تخییریا. و اما اذا کانا بحیث لا یتصور التخییر بینهما کان یکون مدلول أحدهما وجوب الغسلة الثانیة فی الوضوء و مدلول الآخر حرمتها وفرضنا تعارضهما علی سبیل التضاد بحیث لا یصح هناک تأویل ولا یمکن العمل باحدهما الابعد طرح الآخر جمله، فلیس یعقل المعنی المصتلح علیه من العمل ولا من التخییر حینئذ، اذ لا یصح التخییر بین الوجوب والحرمة بل کان المراد من التخییر فی العمل بأیهما شاء علی هذه الصوره توقف المجتهد فی حکم المسئلة و الإتیان فی الفعل بأیهما شاء من دون الإتیاء (کذا) بأحد الامرین بعینه اولا بعینه او بالتخییر بینهما اصلاکما هو وظیفة المقلد فی المسائلی المختلف فیها فی العبادات الواجبة عند فقده المجتهد. هذا خل هذا المقام و بعض القاصرین من الناظرین فیه ذهب حیث شاء و تارة حیث ذهب فتبصر (م ح ق قدس سره).

آخرین تعلیقه «صوم الحزن فی اصطلاحهم هو عدم الإفطار للحزن من دون نیَّة الصیام و وظیفته فی یوم عاشورا أن یکون الی وقت العصر ولا یستدام اتمامه الی اللیل علی ما قد وردت به الأخبار».

این نکته را یادآور می شود که بنده این تعلیق را تصحیح کرده و امیدوارست مانند دیگر آثار میرداماد که نگارنده در نظر دارد همه را بتوفیق الهی تصحیح و چاپ نماید، در آینده نزدیک به چاپ برساند.

در الذریعة (ج6 ص 17ـ 18) در معرفی ان تعلیقه آمده «الحاشیة علیه (ای علی الاستبصار) للمیر محمد باقر الداماد المتوفی (1041) هی تعلیقات علیه بعنوان (قوله قوله) و هی غیر ما عبر عنه فی «الروضات» بشرح الإستبصار فانه قال فی وصفه انه فی مسائل اصول الفقه واما هذه الحاشیة الموجودة نسخة منها فی (سپهسالار) کما فی فهرسها (ج 1 ص 224) فهی تعلیقات علی احادیث کتاب «الاستبصار» من اوله الی حکم صوم الحزن الذی هو وظیفة یوم عاشورا فی اثنتین و ثمانین صفحة. قد تملکها سبط المیر الداماد وهو السید محمد مهدی بن السید محمد جعفر گلستانه».

چنانکه ملاحظه می شود صاحب روضات الجنات این کتاب را بعنوان «شرح استبصار» و موضوع آن را اصول فقه بیان داشته، و در کشف الحجب موضوع آن «احادیث» ذکر گردیده و در فهرست سپهسالار (ج 1ص ) بعنوان حاشیه آمده و دلیل آنکه آنرا حاشیه نامیده نیز ذکر نموده و خلاصه اشتباه صاحب روضات الجنات را در باب اسم و موضوع کتاب مورد بحث، تصحیح کرده است.

در «ذریعه» اشتباه دیگری روی داده و آن اینکه همین رساله را یکبار ذیل حاشیه بر استبصار و بار دیگر تحت عنوان «شرح استبصار» آورده و در جای دیگر «رواشح السماویه میر» را از باب اول تا صوم حزن دانسته و معلوم می شود که اولا حاشیه استبصار و شرح آن دو کتاب جدا معرفی شده و ثانیا موضوع رواشح سماویه میر که شرحی است بر کافی با موضوع حاشیه استبصار وی که از باب اول طهارت استبصار تا صوم حزن در آن حاشیه گردیده باهم اشتباه شده است⁽³⁾ که باید دانست فقط یک کتاب است و آن حاشیه ایست بر استبصار در موضوع «حدیث» و مقداری از اول احادیث استبصار تا صوم حزن است که روزه عاشورا باشد.



مآخذ: مآخذی که د رتهیه این مقاله از آنها استفاده شده بدین شرح است:

1ـ فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار جلد 1.

2ـ الذریعة الی تصانیف الشیعة.

3ـ روضات الجنات.

4ـ عالم آرای عباسی.

5ـ سرور المؤمنین.

6ـ قصص العلما.

7ـ فهرستهای کتابخانه مجلس شورای ملی.

8ـ پاره ای از مؤلفات میرداماد از جمله همین تعلیقه و الرواشح المسماویة و جز آن.

9ـ پاره ای از کتب شرح حال و تذکره که از میرداماد در آنها ذکری رفته است.

[1] یکی از دو عدد 969 و 946 صحیح است و ظاهرا هنگام ماشین کردن مقاله عدد 969 اشتباها 946 ماشین شده است.
[2] فی الاصل «اذا مجمع» !
[3] صاحب الذریعه باستناد نوشته صاحب روضات شرحی بر استبصار که فقط سیر مباحث مربوط باصول فقه را در آن (ظاهرا بعنوان مقدمه) یاد نموده است ذکر می فرماید و این را اشتباه نمی توان دانست زیرا امکان دارد میر را علاوه بر حاشیه مزبور شرحی بر استبصار در نظر بوده و نیافتن نسخه آن دلیل بر نبودن آن نمی شود واما نسبت اخیر به صاحب الذریعه یعنی دانستن رواشح السماویه را از باب اول تا صوم حزن و غفلت از اینکه رواشح، شرح کافی است نه استبصار، معلوم نیست از کجا و بچه مستند بایشان انتساب داده اند زیرا حضرت شیخ آغا بزرگ ذیل رواشح السماویه (ج11 ص 257) و نیز (ج12 ص 83) تصریح می فرماید که رواشح شرح بر کافی است که قسمت مباحث درایه آن چاپ شده و قسمت شرح اخبار که شامل شرح کتاب العقل و الجهل کاظم مدیر شانه چی، و قسمتی از کتاب التوحید است و نسخه کامل آن در کتابخانه طهرانی در کربلا موجود است) طبع نشده. (کاظم مدیر شانه چی)

 

ارسال نظر

* نام کامل:

* ایمیل:

نمایش ایمیل به مخاطبین

صفحه وب:

نمایش نظر در سایت

* متن یادداشت:

کد امنیتی:

(لطفا کد داخل تصویر را با دقت وارد کنید.)