آقای رئیس، استادان ارجمند، حضار محترم
از این که می بینم صاحبان فضیلت و عالمان دین که به قول سعدی از دوران نزدیک هستند برای تجلیل مقام معنوی یکی از فرزندان لایق خراسان گرد آمده اند احساس غرور و لذت می کنم.
این کنگره عظیم که با فرمان و پیام شاهنشاه آریامهر شهریار دانش پرور گشایش یافت بدون تردید منشأ خدمت و فیض خواهد بود و یادش مدتها در ضمیرها باقی خواهد ماند. جوانان عزیز باید بدانند که می توان علم را برای علم فرا گرفت و اگر کسی در راه علم خدمتی بکند پس از هزار سال قدرش مجهول نمی ماند.
گروه کتاب شناسی با تنظیم فهرستی از آثار شیخ طوسی کار مهم و ارزنده ای انجام داده است ولی چون مقرر داشته اند بعضی از اعضای گروه به سهم خود در تجلیل مقام شیخ طوسی سخنی بگویند به ذکر مطالب مختصری درباره زادگاه شیخ طوسی اکتفا می کنم:
سرزمین طوس از دیرباز آباد و مشهور بوده است. مینورسکی با استفاده از قراین تاریخی زبان شناسی ثابت کرده است که اول در طوس اقوام غیر ایرانی می زیسته اند و بعد آریائیها در آنجا اقامت جسته اند.
در اوستا اسمی از طوس برده نشده است ولی در وندیداد که بخش احکام و اساطیر اوستاست آمده است که اهورمزدا اراضی شانزده گانه را آفرید و یکی از آنها اوروه (Urawa) بود که به عقیده مفسران اوستا همان طوس بوده است. در بُندهِشن از متون پهلوی چنین آمده است که رود کاسک Kâsk)) از ناحیه طوس می گذرد و این رود را اکنون کشف رود می گویند زیرا کاسک یا کاسپ به معنی خرچنگ یا لاک پشت است و این رود خرچنگ زیاد دارد.
روایتهای افسانه ای حکایت دارد که آبادی اصلی طوس از جمشید پیشدادی بود (یعنی خیلی قدیمی است) و طوس پسر نوذر سپهبد ایرانی آنجا را از نو آباد کرد و بدان وسعت بخشید. فردوسی هم در شاهنامه گفته است کیخسرو شاهنشاه ایران سرزمین طوس را به طوس پسر نوذر بخشید و او را به فرمانروایی آنجا منسوب کرد.
در تقسیمات جغرافیائی قدیم، طوس را جزو اقلیم چهارم به شمار آوردند و این اقلیم را به خورشید متعلق می دانسته اند بهمین جهت است که بین این معنی با واژه خراسان که در کتابهای قدیم اغلب خورآسان نوشته می شده است مناسبتی هست. آس در واژه خراسان از فعل آستن یه آمدن به معنی چرخیدن و برآمدن و حرکت کردن گرفته شده است و در کلماتی مانند دستاس و آسیاب و بازی آس باقی مانده است. شعر فخر الدین اسعد گرگانی هم که در آن می گوید: «خورآسان را بود معنی خورآیان» مؤید همین مطلب است.
طوس حالا با ضمه مشبع تلفظ می شود ولی تلفظ اصیل و قدیمی آن Tos با ضمه خفیف بوده است بر وزن رس، خاک رس، به عقیده مینورسکی اشتقاق طوس از کلمه Sos یا Shos بوده است که در شستر با ششتر نیز هست.
در بیشتر کتابهای مسالک و ممالک طوس به عنوان ناحیه ای ذکر شده است شامل چندین آبادی. مینورسکی در تعریف آن Canton فرانسه را آورده است که معادل کوره عربی یا بلوک می شود.
در حدود العالم که قدیم ترین کتاب جغرافی فارسی است آمده است: «طوس ناحیتیست واندروی شهرکهاست». ابن حوقل نیز نظیر این مضمون را در کتاب خود آورده است. مقدسی نوشته است طوس از خزائن نیشابور یا خراسان بوده است اما به قول استاد فیاض معلوم نیست منظورش از خزینه چه بوده است. ممکن است به انبار غله یا مرکز سپاه توجیه کرد ولی چون در کتاب مقدسی اصطلاحات جغرافیائی و سیاسی مخصوص به خود زیاد است حکم قطعی نمی توان داد.
در بعضی مآخذ که بیشتر متأخر هستند از طوس به عنوان شهر یاد شده است. یاقوت یکجا ناحیه و در جای دیگر شهر ذکر کرده است. ابن بطوطه که در دوره تیمور به خراسان آمد است می نویسد: «از جام آمدیم به شهر طوس». با وجودی که هنوز دو قلعه کوچک به اسم طوس بالا و طوس پائین هم اکنون وجود دارد که آرامگاه فردوسی در طوس پائین است احتمال می رود طوس اسم ناحیه باشد و بعد از باب اطلاق کل بر جزء اسم مرکز آنجا و یا باقیمانده آن شده باشد کما این که هنوز به قسمتی از ایران، عراق می گویند و گناباد فعلی مجموعه ای است از آبادیهای مختلف نزدیک بهم.
یاقوت نوشته است: طوس هزار آبادی داشته است و لوسترنج در کتاب سرزمینهای خلافت شرقی به نقل از مآخذ دیگر 2000 نوشته است ولی چون در قدیم آمار دقیق نداشته ایم تردید نیست هزار یا دو هزار قید کثرت و یا مبالغه است اسم آبادیهای مهم طوس در کتابهای جغرافی قدیم ضبط شده است. استخری رادکان و طابران و نوقان و بزدیغره را نام برده است. ابن حوقل به جای بزدیغره، تروغبذ نوشته است که شاید طرقبه فعلی باشد. در حدود العالم بنواذه، بردوغون هم هست که نمی دانیم کجاست و از طرفی نباید تحریف نساخ یا اغلاط کتابت را فراموش کرد. طوس فعلی به عقیده سایکس همان طابران قدیم است. طابران را ابن حوقل به صورت طبران ضبط کرده است و در حدود العالم طوران ذکر شده که شکل کهنه تر آنست. ان آخر طابران یا طبران پسوند مکان یا نسبت و اتصاف است که در اسم اغلب شهرهای ایران دیده می شود. طبربه عقیده ماکوارت همان تپوری یونانی است که ای در یونانی جمع مذکر است بنابراین معنی آن تپورها یا مردان تپوری می شود. این تپورها ابتدا در طوس زندگی می کرده اند و بعد در زمان اشکانیان به علل سیاسی به مازندران کوچ داده شده اند و طبرستان مازندران به نام آنهاست. خرابی طوس علل زیادی داشته است ولی به طوری که نوشته اند میرانشاه پسر ارشد تیمور که برای سرکوبی حاکم یاغی طوس بآنجا لشکر کشید طوس را ویران و خراب کرد و پس از آن ساکنان آن حدود بیشتر به مشهد آمدند.
این بود خلاصه ای بسیار مختصر از سوابق تاریخی طوس، دیاری که فرزندانی مثل شیخ الطائفه را در دامان خود پرورانده است.

 

ارسال نظر

* نام کامل:

* ایمیل:

نمایش ایمیل به مخاطبین

صفحه وب:

نمایش نظر در سایت

* متن یادداشت:

کد امنیتی:

(لطفا کد داخل تصویر را با دقت وارد کنید.)