قال مولینا امیرالمؤمنین (ع): و العلماء باقون ما بقی الدهر.

گرچه در دنیای امروز که عصر صنعت و ماشین است تمام افکار مشغول به امور مادی است و اصول معنوی از قلم افتاده، مع الوصف روزنه های امیدی هست یعنی مردان معنوی پیدا می شوند که در صدد ارزیابی رجال معنوی می باشند. کنگره هزاره شیخ طوسی از آن روزنه هاست. شکی نیست که بهترین راه ترویج دانش و تشویق به دانش قدردانی از رجال علم و دانش است با توجه به اینکه اسلام بتمام علوم اهمیت داده است در حدود 20 آیه از قرآن درباره مطلق دانش هاست، بنا به نوشته دکتر پاک نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیغمبر 700 آیه قرآن راجع به علوم طبیعی است در مبسوط شیخ طوسی آمده که 500 آیه راجع به احکام در قرآن است ولی در بین تمام علوم دو رشته را شارع اهمیت داده است، فرمود: العلم علمان علم الأبدان و علم الأدیان. گر چه در بعضی نسخ وافی علم الادیان مقدم است فرض تقدم علم ابدان قطعاً تقدیم شرفی نیست بلکه تقدم طبیعی است صدها حدیث راجع به علم فقه رسیده که کتب مربوطه مملو از آنها است ولی همین حدیث کافی است که پیغمبر اسلام فرموده: «الشفعاء یوم القیمة ثلاثة الانبیاء والعلماء والشهداء» بعد از انبیاء علماء هستند زیرا مطابق حدیث مشهور ورثه و جانشینان انبیاء هستند. یکی از رجال علم اسلامی شیخ طوسی علیه الرحمه است که بحسب بضاعت و مجال، نکاتی چند درباره او ذکر می شود.

1. اسم و کنیه و القاب شیخ طوسی:  محمد بن حسن بن علی بن طوسی مکنی بابوجعفر و معروف به شیخ طوسی و شیخ الطائفه و گاهی به شیخ الامامیِّة موصوف و لفظ شیخ در کتب اخبار و اصولیه و فقهیه با نبودن قرینه بدو منصرفست.

بالجمله بعقیده کلیه علمای رجال شیعه شیخ طوسی از اکابر علمای شیعه و ثقات و اعیان فرقه محقه و مرجع فضلای زمان، فقیهی است اصولی، و محدثی رجالی و مفسری ادیب و کلامی، و بسیار جلیل القدر و عظیم المنزلة و در تمام علوم دینیه خبیر و در علم و عمل و کمالات نفسانیه بی نظیر بوده است.

2.  تولد و وفات: ترجمه حال پدرش شیخ طوسی در کتب رجال دیده نشده است و شیخ مصداق فرموده امیرالمؤمنین (ع) «انا بن نفسی، وکنیتی ادبی» می باشد. ولادت شیخ، در شهر طوس ماه رمضان سال 385 و وفات آن بزرگوار 22 محرم الحرام 460 واقع شده است.

شیخ حر عاملی در کتاب امل الآمل در حالات سید حسین بن محمد بن علی بن الحسین موسوی جبل عاملی که جزء شاگردان صاحب مدارک و شیخ بهائی بوده و ساکن خراسان واقضی القضاة در مشهد مقدس بود و در قبه شرقیه آن آستان ملک پاسبان تدریس می نموده نقل می کند از عموی خود شنیدم که سید حین مزبور نسب خود را بخط خود نوشته و وفات شیخ مفید و علامه و شخ طوسی را نیز مرقوم فرموده بودند علامه و مفید را هر یک هفتاد و هفت سال و شیخ طوسی را هفتاد و پنج سال و سید مرتضی هشتاد و یک و سید رضی را چهل و هفت سال ضبط نموده بودند.

رجال ابو علی نقل می کند از حسن بن مهدی سلیقی که خود از شاگردان شیخ بوده گفت من و شیخ ابومحمد حسن بن عبدالواحد زرمی و شیخ ابوالحسن اللؤلؤی متصدی غسل و دفن شیخ طوسی شدیم، مدفن آن بزرگوار نجف اشرف و خانه خودش که فعلا بمسجد طوسی معروف و بصحن مقدس مرتضوی متصل و قبر سید بحرالعلوم و پسرش سید محمد رضا طرف راست در همان مسجد است در ماده تاریخ وفاتش سید حسین بروجردی گفته است.

محمد بن الحسن الطوسی ابو / جعفر الشیخ الجلیل الأنجب

جُلَّ الکمالات الیه ینتسب / تنجّز القبض (460) و عمره عجب (75)

معلوم می شود تولد شیخ چهار سال بعد از وفات صدوق بوده و در سن 32 سالگی وارد عراق شده و مدت پنج سال درک مصاحبت شیخ مفید نمود و چون وفات مفید 413 هجری قمری بوده و 28 سال درک سید مرتضی نموده و 24 سال بعد از سید مرتضی زندگانی نموده و دوازده سال در بغداد بعد از فتنه ای که بین شیعی و سنی واقع شد تا جائی که کتب و کرسی مخصوص شیخ را سوزانیدند و در سنه 448 بنجف اشرف مشرف شد.

3.  مشایخ اجازات شیخ: محدث نوری در جلد سوم مستدرک الوسائل الفائده الثالثة من الخاتمه فی ذکر مشایخ العظام در حدود سی و هشت تن از مشایخ اجازات شیخ طوسی را ذکر فرموده است که فهرست آنها اجمالا ذکر می شود.              

3) ابن عبدون بروزن عصفور ابوعبدالله احمد بن عبدالواحد البزاز.

5) احمد بن محمد بن موسی بن الصلت الأهوازی و هو طریقه الی ابن عقده.

10) ابوعبدالله الحسین بن ابراهیم القزوینی.

11) جعفر بن الحسین الحسکة القمی.

12) محمد بن سلیمان الحرانی من اهل طوس مکنی بابو ذکریا.

13) الشیخ ابوطالب بن غرور.

14) السید ابوالفتح هلال بن محمد جعفر الحفاد که بعضی او را از علماء عامه دانسته اند ولی محدث نوری این را غریب می داند.

15) الشیخ ابومحمد حسن بن محمد بن یحیی معروب بابن الفحام از مردم سامراء بوده و مجلسی در بحار تصریح نموده که از اساتید شیخ بوده است.

16) ابوعمرو عبدالواحد بن محمد بن عبدالله بن مهدی و او واسطه بین شیخ و ابن عقده است.

17) الحسین بن ابی هرون بن موسی التلکعبری و او طریق شیخ است به اخبار ابی قتاده قمی.

18) محمد بن احمد بن ابوالفوارس.

19) ابومنصور السکری. بعضی او را از علماء عامه دانسته اند بنظر محدث نوری این هم مستبعد است.

20) محمد بن علی بن خشیش بن نضر.

21) ابوالحسن علی بن احمد بن عمر بن حفص المقری المعروف بابن الحمامی.

22) ابوالحسن محمد بن محمد بن محمد بن مخلد سنه 417 شیخ از او اجازه روایتی دریافت داشته.

23) ابوالحسین محمد بن عبدالله بن شبران المعروف بابن شبران المعدل در رجب سنه 411 از او اجازه روایتی گرفته است.

24) ابوعبدالله محمد بن حموی البصری.

25) ابوالحسین بن سواد المغربی .

26) محمد بن سنان علامه او را از مشایخ اجازات دانسته است.

27) ابوعلی بن شاذان.

28) ابوالحسن حسنبش المقری. علامه او را از مشایخ اجازات شیخ شمرده از مردم کوفه است.

29) القاضی ابوالقاسم التنوخی.

30) القاضی ابوالطیب الطبری الحویری نیز علامه او را جزء مشایخ شیخ شمرده است.

31) ابوعلی الحسن بن اسمعیل المعروف بابن الحمامی.

32) ابوعبدالله الحسین بن ابراهیم بن علی القمی معروف بابن الحناط.

33) ابوعبدالله بن الفارسی نیز علامه او را جزء مشایخ شیخ شمرده است.

34) ابوالحسن بن صفار.

35) ابوالحسین احمد بن علی النجاشی البته نجاشی معروف.

36) ابومحمد عبدالحمید بن محمد المقری النیسابوری.

37) ابوعبدالله آخو سروه از ابن قولویه خیلی از کتب صحیحه شیعه را روایت کرده چنانچه در اجازه کبیره مسطور است.

38) ابوعلی حسن بن محمد بن اسمعیل بن محمد بن اشناس البزاز فقیه، محدث جلیل معروف بابن الاشناس صاحب کتاب عمل ذی الحجه که سید بن طاوس در کتاب اقبال از دستخط او نقل نموده و تاریخ آن 427 است.

بعد از نقل مشایخ ، محدث نوری می فرمایند چیزی که بعد از تتبع کتب شیخ و اجازه کبیره از مشایخ شیخ بدست ما رسیده همین رجالند ممکن است مشایخ دیگری داشته باشد که نام آنها بما نرسیده باشد.

4.  شاگردان شیخ: در مقدمه کتاب خلاف که بعنایت و توجه مرحوم آیة الله بروجردی طیب الله ومسه چاپ شده شاگردان شیخ را بدین نحو ذکر نموده اند.

جمعی کثیر اجازه روایتی قرائتی از شیخ داشته اند، آنهائی که در طبقه شیخ بوده و بعد از طبقه او از آن جمله:

2) الشیخ ابوعبدالله محمد بن احمد بن شهریار خزانه دار أمیرالمؤمنین.

4) ابوبکر احمد بن حسین بن احمد نیسابوری ساکن ری جد پدر ابوالفتوح رازی مفسر.

5) ابوطالب اسحق فرزند محمد بن حسن بن حسین ابن بابویه.

6) ابوابراهیم اسمعیل فرزند محمد بن حسن بن حسین ابن بابویه.

7) ابوالخیر برکة بن محمد بن برکة اسدی صاحب کتاب حقائق الایمان در اصول و کتاب الحجج در امامت و غیرها.

8) شیخ تقی بن نجم الدین ابوالصلاح حلبی صاحب کتاب کافی.

10) الحسن بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن الحسین بن بابویه القمی ساکن ری که در نزد مردم عجم معروف به حسکا بوده.

11) شیخ ابومحمد حسن بن عبدالعزیز الحسن الججهائی المعدل بالقاهرة.

12) السید ابوالخیر الداعی ابن الرضا محمد العلوی.

13) الشیخ الامام محیی الدین ابوعبدالله الحسین بن مظفر بن علی الحمدانی ساکن قزوین.

14) سید ذوالفقار بن محمد بن معبد الحسنی ابوالصمصام المروزی.

15) السید ابومحمد زید بن علی بن الحسین الحسینی صاحب کتاب (المذهب والطالبیة) و غیرها.

16) الشیخ الثقه الفقیه سلیمان بن حسن بن سلیمان  ابوالحسن الصهرستی.

17) شهر آشوب بن ابی نصر المازندرانی جد ابن شهر آشوب.

18) الشیخ الفقیه الثقه الصاعد بن ربیعة بن ابی غانم.

19) الشیخ الفقیه عبدالجبار عبدالله بن علی المقری ابوالوفاء الرازی متوفی 506.

20) الشیخ عبدالجبار محمد الطوسی.

21) المفید عبدالرحمن بن احمد عم ابوالفتوح رازی.

22) قاضی عبدالعزیز بن نحریر بن عبدالعزیز بن سراج صاحب کتاب کامل و مهذب و موجز و جواهر در فقه.

23) شیخ فقیه علی بن عبدالصمد تمیمی سبزواری.

24) میرفاضل غازی بن احمد بن ابی منصور سامانی. صاحب کتاب النور و کتاب المفاتیح و البیان.

25) شیخ فقیه کردی بن عکبر بن کردی الفارسی.

26) السید مجتبی بن الداعی.

27) شیخ فقیه محمد بن علی بن حسن ابوجعفر حلبی.

28) شیخ امام ثقه ابوالفتح محمد بن علی الکراچکی صاحب کتب ممتعه و نافع .

29) الشیخ ابوعبدالله محمد بن هبة الله بن جعفر الوراق طرابلسی صاحب کتاب الزهد و کتاب الفرج و غیرهما.

30)  السید الاجل المرتضی ابوالحسن المطهر بن علی بن محمد بزرگواری که منصب نقابت و ریاست در زمان خودش بمعضم له منتهی شد. و در فنون علم مشهور بود.

31) وزیر سعید ابوسعید منصور بن حسین آبی.

32) السید ابوابراهیم ناصر بن رضا بن محمد بن عبدالله العلوی الحسینی.

33) الشیخ ابوالصلت بن ابوالقادر بن محمد فقیه صالح.

34) السید الموفق ابوطالب بن مهدی سلیقی. انتهی از مقدمه خلاف.

مجلسی علیه الرحمه می فرمایدگذشته از تتبعاتی که شخصاً نمودم از مشایخ خود شنیدم که فضلاء و تلامذه شیخ که برتبه عالیه اجتهاد رسیده بودند از خاصه، بالغ بر سیصد نفر و از عامه، حد و حصری نداشته اند.⁽¹⁾

5.  روش شیخ در نقل احادیث: محدث فیض کاشانی در مقدمه کتاب مستطاب وافی فرمایند هر کی از محمدین ثلاثه یعنی کلینی محمد بن یعقوب و ابن بابویه یعنی محمد بن علی و محمد بن حسن الطوسی در نقل اخبار روشی خاص داشته اند.

کلینی علیه الرحمه ملتزم بود که سلسله سند را از خودش تا معصوم نقل نماید خیلی کم اسقاط سند نموده گاهی صدر سند را حذف نموده بواسطه آنکه از اصل بلا واسطه آنرا نقل کرده.

اما رئیس المحدثین ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه القمی عطرالله مضجعه در کتاب مستطاب من لایحضره الفقیه مسلکش این بوده تمام سند را حذف و اکتفا به ذکر راوی نموده که از امام نقل کرده سپس در آخر کتاب طرق روایت را نقل نموده است.

اما شیخ الطائفه طوسی علیه الرحمه در کتاب تهذیب و استبصار روش کلینی را اتخاذ نموده و تمام سلسله سند را حقیقتاً او حکما نقل نموده انتهی.

6.  روش تحقیقی شیخ: شکی نیست که کمال مقدمه تأثیر کامل در ذی المقدمه دارد و شیخ چنان تسلط کامل و محکم بمقدمات اجتهاد داشته که در هر یک از آنها مجتهد بوده و شاهد زنده مطلب، مؤلفات آن بزرگوارند بعلاوه ذهن وقّاد و روشن و تأییدات خدائی که از تمام تحقیقات او معلوم می شود و اشراف تفصیلی به این قضیه لازمه اش دقت نمودن در کتاب مستطاب تجدید الدوارس و نظر اجمالی در رساله مفتاح التحقیق شیخ الفقهاء و مفخر المحققین استاد عالی مقام حضرت آیة الله العظمی معزی مدظله العالی می باشد. اصلا نمونه روش تحقیقی شیخ مفتاح التحقیق است.