فرود آمدن قرآن بر محمّد بن عبدالله پیغمبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و علی آله) یکی از بزرگترین حوادث تاریخ بشری است و برای نخستین بار کتابی که همه کلمات و حروفش مستند بخدای متعال است در میان جوامع انسانی ظهور کرد و حتی آن کس که این کتاب بر او فرود آمده و مأمور تبلیغ و ابلاغ آن شده است حق فزودن و کاستن یک حرف و یک کلمه بر آن نداشت و این کتاب قرآن مجید (یعنی کتاب عامه مسلمین و مورد اتفاق همه فرقه های مختلفه و مذاهب متشتته) است.

قرآن مجید کتابی است که نه حرفی از حروف و نه کلمه ای از کلمات و نه سطری از سطور آن از جانب بشر نبوده است و این کتاب آخرین وحی الهی بر آخرین پیامبران خدا است.

و بر اهل فن پوشیده نیست که سبک تألیف و تنظیم آیات و سور آن همانند تألیفات متداوله بشری نیست و قطع نظر از بلاغت شگفت انگیز آن که فهم دقائق آن مختص به ادباء نیرومند عرب است ابتکاری که در طرز اداء مطالب و معانی در این کتاب بکار رفته نه پیش از پیدایش آن و نه بعد از آن تا کنون که چهارده قرن است سابقه نداشته و ندارد.

و با همه دواعی که در پاره ای از رجال ادبی و علمی این اعصار متوالیه برای معارضه با آن بوده است جز اظهار عجز و نانتوانی تنیجه ای نه بخشیده و ابتکار و تازگی آن را خللی وارد نیاورده است.

بزرگی و کوچکی، درازی و کوتاهی بعضی آیات و سور آن، تناسب اواخر آیات با اوائل آن، کیفیت دخول انشاء یا تجدید مطلب یا داستانی و خروج از آن و نتایجی که از آن مقصود بوده است و استفاده از ادنی مناسبتی برای ابداع سخنی و یا تکرار آن، همه مورد اعجاب و حیرت است.

و نکته دقیقی که کمتر مورد توجه واقع گردیده و اگر توجه به آن هم شده است نارسا است جلمه های کوتاهی است که در آخر آیات آورده شده و نتیجه بحث را به کوتاهترین و قاطعترین جمله ای بیان کرده است.

کیفیت استدلالی که در پاره ای از مطالب شده است با تطبیق به منطق، فوق حدود منطق قرار گرفته است.

و از همین جهت چنان محکم تحدی خود را به آوردن سوره کوچکی مانند آن پس از اغماض از تحدی از آوردن مانند تمام قرآن و سپس از آوردن مانند ده سوره از آن ابراز داشته است که فوق قطع و یقین بعجز بشر است.

بعضی از دانشمندان این فن تصور می کنند که تحدی بلاغت قرآن با حفظ عربیت آن شده است و مخاطب این تحدی و دعوی عجز بشر با آرودن مانند مخصوص ادباء عرب است. به این معنی که فقط به سبک انشاء قرآن تحدی شده ولی بعقیده این بنده ناتوان و نگارنده نادانِ این مقاله، حتی به معانی و حقایق آن نیز تحدی شده است. پس مخاطب این آیات مخصوصه تحدی نه تنها عرب است که زبان قرآن زبان اوست بلکه همه بشر از متفکرین و فلاسفه و صاحبان دعاوی است و پیداست که قرآن مجید از محیطی بس وسیعتر از محیط معلومات و سخن سرائی بشری است ولی افسوس که اثبات این دعوی را اکنون مجالی نیست.

و چون بحث در این مقام از مقصود و هدف این مقاله خارج است به همین اندازه اکتفا کرده پس از تذکر مختصری به بیانی که سرفصل سخن ماست می پردازیم.

هدف این بنده از انشاء این سخن پراکنی سیر اجمالی در تفاسیر و شروحی است که به عناوین مختلفه و طی اعصار متوالیه بر این کتاب الهی نوشته شده است.

و نیز بیان موقعیت علمی و ادبی اثری از آثار شخصیت بزرگی است که از مفاخر عالم علم و دانش اسلام و از بزرگترین شاگردان و خدمتگزاران مکتب قرآن است.

شخصیت بزرگ مرد و سترگ دانشمندی که قریب ده قرن پیش از این در این سرزمین مقدس پدید آمده و به دانش و فضیلت خود در جهان نبوغ خود را به عرصه ظهور آورده و سمت مقتدائی عده ای از مفسران و شارحین قرآن را یافته و اکنون این اجتماع علمی و ادبی به افتخار هزاره اوست.

و باید از اساتید و دانشمندان بزرگواری که دانشگاه مشهد را زینت بخشیده و به اداء حق استاد بزرگ خود و به یاد وی قیام کرده اند سپاس فراوان نمود.

آری ... هزاره شیخ ابوجعفر محمّد بن الحسن الطوسی شیخ الطائفه متولد سال 385 هجری ستاره تابناک و درخشان آسمان علم و دانش و بحث در اثر نفیس وی در مورد قرآن مجید و کتاب الهی که روشنی بخش معارف و افکار مفکرین اسلام و گنجایش این اثر نفیس بر قسمت بزرگی از این دائرة المعارف که سرفصلِ سخن این بنده است. چنانکه بعداً به آن اشاره می کنیم:

هو البحر من ای النواحی اتیته / فلُجَّتُه المعروف و الجود ساحله

اصل سخن و هدف این بیان

کمتر کتابی مانند قرآن مجید مورد شرح و تفسیر از نواحی مختلفه علم و دانش و عرفان و فنون گوناگون قرار گرفته است. این که می گوییم کمتر، از آن جهت است که احاطه این بنده محدود است و گرنه نزد خود قطع دارم که در جوامع عالم انسانیت و ملل و نحل مختلفه و صاحبان ادیان این کتاب مقدس چنانکه همانند او را نیست از جهت تفاسیر و شروحی هم که بر آن نوشته شده است بی همانند و بی نظیر است.

و بنده را عقیده چنین است که منشی این کتاب چنانکه یگانه مصداق «لیس کمثله شیء» است از جهت گنجایش آن بر این همه شروح که هر کدام خصیصه و مزایای خاصی و در رشته مخصوصی از رشته های معارف بشری دارا می باشد. لیس کمثله شیء و از آن جهت که این بند بر محور این تفاسیر سیر اجمالی می کند و بحثی تحقیقی و علمی را پیش گرفته است و نیز میبایستی رعایت اختصار کرد هر چه زودتر به اصل مقصود می پردازد.

موضوع بحث این بنده این است که اگر تمام تفاسیر و شرحهائی که بر قرآن نوشته شده است در یک جا گرد آوریم و نظر اجمالی بر نواحی مختلفه بحث در این تفاسیر بکنیم بزرگترین دائرة المعارف جهان را تشکیل می دهد و اگر فاقد قسمتی باشد فزونی بحث در قسمتهای دیگر جبران آن را خواهد کرد.

اگر چه بعضی از این تفاسیر از حدود مقصد قرآن خارج است ولی در اصل موضوع بحث جای خود را در میان دانشهای بشری باز کرده است.

تفاسیری که بر این کتاب نوشته شده است:

در نحو و صرف و بیان و بدویع و لغت و اشتقاق و بالجمله در علوم ادبی عرب

در روایت و اخبار و احادیث

در فقه و احکام و تکالیف مسلمین

در تاریخ امم و ملل بائده و امم و ملل حیه و باقیه

در فسلفه نظری

در فسلفه عملی

در اخلاق فردی و اجتماعی

در آداب و رسوم و راههای تربیتی

در عقاید و آداب مذاهب و ادیان مختلفه

در روحیه بشری و نوع افکار

در علم کلام

در علوم فلکی و نجوم

در طب و بهداشت

در روش سیاست و معاشرت با ملل دیگر

در آداب و رسوم خانوادگی

در علوم حیوانی و نباتی که از علوم انسانی است

در عرفان

در تصوف

در قوانین فطری و بشری

در سلحشوری و آداب جنگ

در کشفیات و اکتشافات تا عصر کنونی

در تاریخ پیامبران و وظایف آنان و هم خصائص روحی آنان

در فطریات و تحولات روحی انسانی

در ماوراء الطبیعه و متافیزیک

در مبدء و معاد و مباحث لاهوتی

درباره موجودات مخفیه

و بالجمله در کلیه علوم و فطری انسانی.

شروح و تفاسیر بر قرآن و همه به استناد آیات قرآن در پیرامون آن بحث شده است.

و ما همانطور که بیان کردیم ممکن است پاره ای از این تفاسیر دور از هدف قرآن قرار گرفته باشد ولی بالاخره اثری پیرامون آن پدید آمد است ولی بعضی از این علوم اساساً از قرآن سرچشمه گرفته است یعنی مبدء پیدایش آن قرآن است.

و بعبارت دیگر قرآن مجید با این محدودیت ظاهری معانی غیر محدوده ای را در خود جمع کرده است آن چنانکه هر علم از علوم و فنون و حتی صناعات از آن بهره برداری می کند (ولی مع الأسف جای اثبات این مدعی در این سخنرانی باز نیست مگر در مجالس خصوصی مورد بحث و اثبات قرار گیرد).

و این از آن جهت است که توانائی تحمل این همه شروح و تفاسیر در قرآن مجید نهفته است، هر چند اصل مقصود و هدف قرآن مجید هدایت و ارشاد خلق بحقائق عالم هستی و ارتباط به این جهان مادی و بیان وظائف انسانی است. و بالاخره مدرسه و مکتب ترتیب بشری است و برای آنکه مقصود خود را تحلیل و تجزیه کنیم و بتوانیم مدعای خود را به مرحله ثبوت برسانیم بر ما لازم است که تاریخ اسلام را از نقطه نظر تفسیر و رجال و اصحاب تقسیر به سه دوره تقسیم کنیم:

دوره اول:  عصر پیغمبر اسلام و آورنده قرآن و بیان کیفیت تفسیر در این عصر.

دوره دوم:  عصر خلفاء راشدین و بیان کیفیت تفسیر در این عصر.

دوره سوم: عصر بعد از خلفاء تا عصر کنونی.

شرح و بسط این دوره های سه گانه شاید بمجالس خصوصی بحث در آن دانشگاه محترم (یعنی دانشگاه مشهد) موکول شود ولی برای آنکه مطلب را ناقص نگذارم مختصری در این باره نگاشته و تقدیم می دارد.

و بمناسبت این جشن چنانکه بیان کردم تفسیر نفیس و شریف تبیان غالب این علوم متفرقه را که در تفاسیر قبل از وی هر یک محور بحث شخص خاصی بوده جمع کرده، و از جهات ادبی و تاریخی و فقهی و اخلاقی و چند موضوع دیگر که از حدود هدف قرآن مجید خارج نشده است جامعیتی پیدا کرده که مورد تقلید مفسرین بعد از وی شده چنانکه طبرسی مفسر معروف در مقدمه تفسیر خود به نام مجمع البیان به این معنی اعتراف کرده است.

و حتی در مقدمه تفسیر تبیان مؤلف بزرگوار آن مقصد خود را از این تفسیر همین جامعیت قرار داده است.