به افتخار شرکت در کنگره هزاره شیخ الطائفه الأمام ابوجعفر محمد بن حسن الطوسی متولد (385 ـ 460 هـ.ق) فهرست یادداشتهای خود را بمقدار وقتی که معین شده تقدیم کنگره می نمایم.

روزهائی که تصمیم بر چاپ تفسیر تبیان شیخ گرفته شد به دستور استاد بزرگوار مرحوم حاجی میرزا علی آقا شیرازی قدس سره به اراک رفتم و 76 جزء از نسخه آن تفسیر را که در کتابخانه مرحوم حاجی آقا محسن اراکی قدس سره بوده به اصفهان بردم و در محضر حضرت آیت الله آقای حاجی آقا رحیم ارباب دامت برکاته بمقابله پرداختم و در خلال عمل ترجمه و یادداشتهائی از آن برداشتم. بدون تردید می توان گفت شیخ الطائفه از بزرگترین علمای امامیه و امام المفسرین است.

قبل از شیخ بنقل کتب الاوائل و تأسیس الشیعة و مدارکی که در دست است از عامه و خاصه شاید بتوان بیش از 250 نفر مفسر را نام برد ولی اکثراً تفسیر آنها ناقص و ناتمام و یا از جهت خاصی بوده است و یا بعللی معتبر شناخته نشده مانند تفسیر عبدالله بن مسعود متوفی 32، ابن عباس متوفی 68، سعید بن جبیر متوفی 94، اباصلت راوی امام رضا، مجاهد بن جبیر متوفی 104 و تفسیر رمانی و خلیل بن احمد و غیره تا نوبت به محمد بن جریر طبری متوفی 310 رسید که جامع همه علوم قرآن بود ولی طبری اساس تفسیر خود را بر چهار پایه استوار نموده:

تفسیر لایعذر احد بجهالته

تفسیر تعرفه العرب بکلامها

تفسیر یعلمه العلماء

تفسیر لایعفره الا الله عزوجل

مبنای این تقسیم، روایات از ابن عباس است که شیخ آنها را تکذیب نموده و تفسیر خود را بر چهار اصل زیر نهاده است:

1.  آنچه اختصاص بعلم باری دارد، مانند: «یسئلونک عن الساعة ایّان مرسیها قل علمها عند ربّی».

2.  آنچه ظاهرش مطابق با منطوق و معنی قرآن است، مانند: «ولاتقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق».

3.  آنچه کیفیت آن از ظاهرش معلوم نمی شود، مانند: «أقیموا الصلاة وآتوا الزکاة و لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا».

4.  آنچه لفظ آن مشترک بین معانی و مفاهیم مختلف است که باید مراد و مقصود از قول پیغمبر و امام معصوم معلوم گردد و وجوه معانی مختلف آن را باید در نظر گرفت، شیخ الطائفه در این دو رکن اخیر داد سخن را داده و مبهمات و مشکلات و معضلات و متشابهات را مانند محکمات از روایات معتبر و صحیح امامیه اخذ نموده و با صحت و امانت تمام بیان فرموده است. چنانچه خودش در مقدمه تبیان فرموده است:

«واعلم ان الروایة الظاهرة فی اخبار اصحابنا بان تفسیر القرآن لایجوز الا بالاثر الصحیح عن النبی صلی الله علیه وآله وعن الائمة علیهم السّلام الذین قولهم حجة کقول النبی و ان القول بالرآی لایجوز».

شیخ در این رشته راویان مخذوش و مظنون و مطعون را از نقل روایت طرد کرده و اخبار ابن طلحه هاشمی ـ بشر بن عمارـ اسباط بن نصر ـ سُّدی ـ عکرمه ـ مقاتل و نظایر آنها را ضعیف و نامعتبر شناخته است.

طبری در قصص قرآن از اسرائیلیات که به وهب بن منبه منتهی می شود  نقل نموده شیخ الطائفه آن را مجعول دانسته و به روایات موثق اصحاب امامیه پرداخته چنانچه در فهرست رجال آنان را نام برده است.

درباره لغات قرآن که برخی غیر عربی بوده است و معرّب شده یا در قبیله ای مصطلح و معروف نبوده مانند رحمن و غیره که آرتور جعفری در کتاب خود فهرست نموده است. شیخ الطائفه به اشعار قبل از اسلام پرداخته و قرآن را در انتخاب لغت معمول عرب در افق اعلای فصاحت و بلاغت نشان داده است.

علامه محمّد بن ادریس حلّی اعلی الله مقامه متوفی 598 با آنکه در برخی از آراء و فتاوی با شیخ مخالف بوده درباره تفسیر تبیان این کتاب را از کتب متقن و محکم تفسیر شمرده و خودش آنرا بنام مختصر التبیان ملخص نموده است.

مفسرین و علمای عامه هم شیخ الطائفه را امام المفسرین شناخته و تقدیر و تجلیل نموده اند قرآن همانطور که آخرین کتاب آسمانی است و روح کلیه کتب آسمانی را در بردارد، منطق وحی است که با منطوق «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین» همدوش بوده و کلام ازلی و ابدی و دریای مواج و بی کرانی است البته این قیاس مع الفارق است زیرا کره خاک که با سطح اقیانوسهای خود بگفته حکیم نظامی:

زمین در جنب این نه طاق خضری / چو خشخاشی بود در سطح دریا

ولی دریای بیکران قرآن ساحل و حدود و ثغور ندارد.

این نه  آن بحر است کاو را ساحلی است / وین نه آن راه است کاو را منزلی است

چون  برآید موج زآن بحر محیط / غرقه گردد هرکجا صاحبدلی است

قرآن در هر زمان و مکان اعلام می کند هاؤم اقرؤا کتابیه.

بیائید این کتاب را بگیرید بخوانید که به مفهوم و منطوق نامش قرآن کتاب خواندنی است، کتابی است علمی، ادبی، دینی، تشریعی، فلسفی، فقهی و اخباری که هر خواننده را در حدود مقدار دانش و بینش خود بهره مند می سازد.

تفسیر تبیان شیخ طوسی نیز نخستین نفسیری است که تمام نکات علمی و اصولی را از لغت، نحو، صرف، اشتقاق، معانی، بدیع، علم قرائت، کلام، اصول فقه، قصص و اسباب نزول، ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و فقه و احکام و علم حدیث همه را بکار برده است و خودش در مقدمه چنین فرموده:

«فان الذی حملنی علی الشروع فی عمل هذا الکتاب، انّی لم أجد احداً من اصحابنا قدیما و حدیثا من علم کتاباً یحتوی علی تفسیر جمیع القرآن و یشتمل علی فنون معانیه، و انا انشاءالله تعالی اشرع فی ذلک علی وجه الإیجاز و الاختصار لکن فنّ من فنونه ولا أطیل فیمله الناظر فیه  ولا اختصر اختصاراً یقصر فهمه عن معانیه».

شیخ این روش مبتکر را در تفسیر با درس امانت و صداقت بعناوین مختلف گاهی به صورت املاء و زمانی به صورت مجلس درس به 300 نفر از شاگردان خود آموخت آنچه که لازم است در پایان عرایضم متذکر شوم این است که تفسیر تبیان نخستین تفسیری است که  باقتفای آن تا کنون بیش از 20 هزار تفسیر بر قرآن نوشته شده و هر مفسر به روش مختلف و سلیقه و ذوق خود تفسیری نگاشته است، چنانچه علامه مجلسی در شرح فقیه می نویسد تا زمان ما بیش از چهارده هزار تفسیر بر قرآن نوشته شده و از آن زمان به بعد هم قریب شش هزار تفسیر افزوده اند که این 20 هزار تفسیر کامل قرآن است غیر از تفاسیر آیات مانند: آیه نور و آیة الکرسی و آیه مداینه و سوره های کوچک که شاید در احصاء به صد هزار نسخه برسد.

و جالبتر آنکه قرآن چنان عظمتی دارد که تا کنون بصد زبان زنده جهان ترجمه شده، نخستین ترجمه آن بنقل ابوحنیفه از سلمان فارسی بوده و تاکنون بیش از پانصد ترجمه آن را نگارنده یادداشت نموده ام که همه چاپ شده است و گنجینه های ارزنده موزه های جهان پر از قرآن و تفسیر است که بزرگترین آن به اندازه یک متر و کوچکتر از همه در چکسلواکی به اندزاه 2×3 سانتیمتر با میکروفیلم عکسبرداری شده است و اینها همه از برکات قرآن است که شیخ الطائفه در هزار سال قبل درس آن را به معنی واقعی شروع نموده است.

والسلام علیکم ورحمه الله وبرکاته.